<\/p>\n
<\/p>\n
INSTYTUT WYMIARU SPRAWIEDLIWO\u015aCI<\/strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n prof. dr hab. Dobrochna W\u00f3jcik, <\/strong><\/p>\n Katarzyna Drapa\u0142a, Anna Wi\u0119cek-Dura\u0144ska<\/strong><\/p>\n \u00a0E<\/em><\/strong>waluacja programu Trening Zast\u0119powania Agresji ART <\/em><\/strong>oraz programu korekcyjno-edukacyjnego Duluth.<\/em><\/strong><\/p>\n Raport z bada\u0144 empirycznych.<\/em><\/strong><\/p>\n Warszawa 2015<\/strong>\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n 4.4.\u00a0\u00a0\u00a0 Podsumowanie Treningu Zast\u0119powania Agresji (ART)<\/p>\n (strony 126 – 139, tabel opuszczono)<\/p>\n <\/p>\n \u00a0<\/em>\u00a0<\/em>W literaturze z zakresu psychologii, kryminologii i pedagogiki wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie szeroko podejmowany jest temat strategii terapeutycznych, czy r\u00f3\u017cnego rodzaju oddzia\u0142ywa\u0144 korekcyjno-edukacyjnych stosowanych w plac\u00f3wkach zajmuj\u0105cych si\u0119 resocjalizacj\u0105 lub (modne ostatnio okre\u015blenie) reintegracj\u0105 spo\u0142eczn\u0105 zar\u00f3wno m\u0142odzie\u017cy, jak i os\u00f3b doros\u0142ych.<\/p>\n Szczeg\u00f3lnie po\u017c\u0105dane sta\u0142y si\u0119 programy oddzia\u0142ywania trwaj\u0105ce stosunkowo kr\u00f3tko\u00a0– b\u0119d\u0105ce poniek\u0105d alternatyw\u0105 dla d\u0142ugotrwa\u0142ego oddzia\u0142ywania terapeutycznego. Programy\u00a0 te\u00a0 szybko\u00a0 zyska\u0142y\u00a0 znaczne\u00a0 grono\u00a0 zar\u00f3wno\u00a0 przeciwnik\u00f3w,\u00a0 jak i zwolennik\u00f3w. Niew\u0105tpliwie do ich zalet zalicza si\u0119 przede wszystkim do\u015b\u0107 kr\u00f3tki okres trwania, przez co oddzia\u0142ywaniem w ramach np. pobytu w danej plac\u00f3wce (zak\u0142adzie karnym) mo\u017ce zosta\u0107 obj\u0119ta wi\u0119ksza liczba os\u00f3b. Co r\u00f3wnie\u017c istotne, tego typu oddzia\u0142ywania mog\u0105 prowadzi\u0107 osoby, kt\u00f3re uko\u0144czy\u0142y specjalistyczne szkolenie – nie musz\u0105 to by\u0107 psychologowie z do\u015bwiadczeniem klinicznym – co oczywi\u015bcie przek\u0142ada si\u0119 na kwestie ekonomiczne zwi\u0105zane z zatrudnieniem dodatkowego personelu przez plac\u00f3wk\u0119. Z drugiej strony podnosi si\u0119, \u017ce programy te, ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 konstrukcj\u0119, nie przynosz\u0105 zamierzonych efekt\u00f3w, albo \u017ce zmiana jest powierzchowna lub nietrwa\u0142a, czy wr\u0119cz, jak podkre\u015blaj\u0105 niekt\u00f3rzy, szkodliwa. W literaturze przedmiotu wskazuje si\u0119, \u017ce stosowane strategie terapeutyczne powinny si\u0119 koncentrowa\u0107 przede wszystkim na wzmacnianiu proces\u00f3w, kt\u00f3re os\u0142abiaj\u0105 decyzje podejmowane impulsywnie, a wzmacniaj\u0105 dzia\u0142ania oparte na rozpoznaniu171<\/sup>.<\/p>\n Tak wi\u0119c, wraz z pojawieniem si\u0119 r\u00f3\u017cnego rodzaju program\u00f3w korekcyjno- edukacyjnych oraz ich coraz szerszym zastosowaniem, szczeg\u00f3lnie przez instytucje zajmuj\u0105ce si\u0119 prac\u0105 z m\u0142odzie\u017c\u0105 lub z osobami skazanymi za r\u00f3\u017cnego typu przest\u0119pstwa, pojawi\u0142o si\u0119 zapotrzebowanie na ich obiektywn\u0105 weryfikacj\u0119. Najcz\u0119\u015bciej bowiem ewaluacja program\u00f3w prowadzona jest przez instytucje lub osoby bezpo\u015brednio zaanga\u017cowane w ich prowadzenie lub dystrybucj\u0119, przez co nie spe\u0142nia\u00a0 podstawowego\u00a0 za\u0142o\u017cenia,\u00a0 jakim\u00a0 jest\u00a0 obiektywizm.\u00a0 Ponadto,\u00a0 wska\u017aniki\u00a0s\u0142u\u017c\u0105ce ewaluacji oparte s\u0105 najcz\u0119\u015bciej na miarach samoopisowych lub ocenach samych trener\u00f3w. Brak jest natomiast odniesienia do miar zewn\u0119trznych zwi\u0105zanych z faktyczn\u0105 zmian\u0105 zachowania. Niniejsze badanie jest wi\u0119c odpowiedzi\u0105 na takie zapotrzebowanie, gdy\u017c ewaluacj\u0119 przeprowadzili pracownicy naukowi Instytutu Wymiaru\u00a0 Sprawiedliwo\u015bci\u00a0 niezwi\u0105zani\u00a0 merytorycznie\u00a0 ani\u00a0 organizacyjnie z wi\u0119ziennictwem.<\/p>\n Badaniu ewaluacyjnemu poddano dwa programy korekcyjno-edukacyjne: Trening Zast\u0119powania Agresji ART oraz program Duluth do pracy ze sprawcami przemocy. Programy te zosta\u0142y wybrane ze wzgl\u0119du na fakt, \u017ce s\u0105 one w naszym kraju najcz\u0119\u015bciej stosowanymi programami korekcyjno-edukacyjnymi. Na ich bazie powsta\u0142y r\u00f3\u017cnego rodzaju modyfikacje, nie zawsze \u2013 co nale\u017cy podkre\u015bli\u0107 \u2013 zgodne z pierwotnymi za\u0142o\u017ceniami samych autor\u00f3w.<\/p>\n Przyst\u0119puj\u0105c do realizacji Programu Treningu Zast\u0119powania Agresji ART, z uwagi na organizacj\u0119 i warunki przeprowadzania program\u00f3w korekcyjnych w zak\u0142adach karnych, planowa\u0142y\u015bmy dokonanie ewaluacji jego wynik\u00f3w172<\/sup>. Takie za\u0142o\u017cenie przyj\u0119to od pocz\u0105tku, ze wzgl\u0119d\u00f3w pragmatycznych, chocia\u017c ciekawa by\u0142aby np. mo\u017cliwo\u015b\u0107 ewaluacji procesu przeprowadzania programu, na co jednak nie by\u0142o warunk\u00f3w, gdy\u017c oba programy (zar\u00f3wno ART jak i Duluth) realizowa\u0142o kilkadziesi\u0105t os\u00f3b\u2013trener\u00f3w w oko\u0142o 20 zak\u0142adach karnych na terenie ca\u0142ego kraju. Ewaluacj\u0119 wynik\u00f3w programu przeprowadzono na podstawie materia\u0142\u00f3w opracowanych zar\u00f3wno przez trener\u00f3w (tzw. dzienniki zaj\u0119\u0107), jak i \u201eprac domowych\u201d wykonywanych przez uczestnik\u00f3w programu.<\/p>\n Podsumowuj\u0105c, uwa\u017camy za celowe przedstawienie kr\u00f3tkiej charakterystyki i oceny programu.<\/p>\n Trening Zast\u0119powania agresji ART autorstwa A. P. Goldsteina, B. Glicka, i J.C. Gibbsa173<\/sup> jest programem opartym na teorii spo\u0142ecznego uczenia oraz na podej\u015bciu poznawczo-behawioralnym,\u00a0 o\u00a0 rzetelnie\u00a0 i\u00a0 szczeg\u00f3\u0142owo\u00a0 opracowanej\u00a0 koncepcji\u00a0teoretycznej174<\/sup>. Celem Treningu Zast\u0119powania Agresji (ART) jest ograniczenie agresywnego zachowania cz\u0142owieka poprzez zmian\u0119 jego my\u015blenia (sfera poznawcza), emocji (sfera emocjonalna) i zachowania (sfera behawioralna). Dzia\u0142anie na te trzy sfery, w kt\u00f3rych osobnicy zachowuj\u0105cy si\u0119 agresywnie wykazuj\u0105 znaczne deficyty, stanowi\u0105 istot\u0119 programu ART. Jest to program ustrukturyzowany, jego trzy cz\u0119\u015bci (modu\u0142y) s\u0105 \u015bci\u015ble powi\u0105zane ze sob\u0105 i zintegrowane175<\/sup>.<\/p>\n W literaturze podkre\u015bla si\u0119, \u017ce najwi\u0119ksz\u0105 skuteczno\u015b\u0107 wykazuj\u0105 programy ustrukturyzowane, czyli zawieraj\u0105ce \u015bci\u015ble sprecyzowane elementy sk\u0142adowe tworz\u0105ce program, kt\u00f3rych spos\u00f3b realizacji jest okre\u015blony i powinien by\u0107 bezwzgl\u0119dnie przestrzegany, gdy\u017c w przeciwnym przypadku mo\u017ce by\u0107 nieskuteczny176<\/sup>.<\/p>\n Inna warta pokre\u015blenia pozytywna cecha programu, to dobrze opracowane oraz jasno i precyzyjnie sformu\u0142owane zasady i procedury obowi\u0105zuj\u0105ce zar\u00f3wno trener\u00f3w, jak i uczestnik\u00f3w, przedstawiane w spos\u00f3b przyst\u0119pny i zrozumia\u0142y dla wszystkich, z odpowiednim uzasadnieniem maj\u0105cym znaczenie dla prawid\u0142owego wykonania i zapewnienia skuteczno\u015bci programu. W literaturze przywi\u0105zuje si\u0119 ogromn\u0105 wag\u0119 do przestrzegania zasad i procedur program\u00f3w korekcyjnych, co nie dla wszystkich, nawet zajmuj\u0105cych si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 korekcyjn\u0105, jest wa\u017cne np. przestrzeganie kolejno\u015bci zaj\u0119\u0107, liczby godzin zaj\u0119\u0107 itp.177<\/sup> Istotne znaczenie ma te\u017c dba\u0142o\u015b\u0107 o pe\u0142ne udokumentowanie programu. Autorkom tego tekstu wydaje si\u0119 to r\u00f3wnie\u017c niezmiernie wa\u017cne, tym bardziej, \u017ce – jak czytaj\u0105cy ten tekst mogli si\u0119 zorientowa\u0107 – mia\u0142y\u015bmy pewien niedosyt dokumentacji w obu programach178<\/sup>. O brakach w dokumentacji piszemy analizuj\u0105c te materia\u0142y, zdaj\u0105c sobie jednocze\u015bnie spraw\u0119 z tego, jak wiele czynnik\u00f3w sk\u0142ada si\u0119 na t\u0119 sytuacj\u0119. Nie zg\u0142aszamy te\u017c pretensji do trener\u00f3w, kt\u00f3rzy r\u00f3wnie\u017c maj\u0105 z tym wiele k\u0142opot\u00f3w, ale jednocze\u015bnie apelujemy do nich, aby pami\u0119tali, jak to jest wa\u017cne i w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci dyscyplinowali uczestnik\u00f3w program\u00f3w. W krajach o d\u0142u\u017cszej tradycji prowadzenia program\u00f3w korekcyjnych i dokonywania ich ewaluacji spraw\u0119 rozwi\u0105zuje nagrywanie zaj\u0119\u0107, co ma t\u0119 jeszcze zalet\u0119, \u017ce mo\u017cna dok\u0142adnie zaobserwowa\u0107, w jaki spos\u00f3b i jakimi metodami trener pracuje z grup\u0105, dokonuj\u0105c transferu wyuczonych umiej\u0119tno\u015bci. Mo\u017ce kiedy\u015b i u nas to b\u0119dzie mo\u017cliwe. Na razie warto by by\u0142o jednak zadba\u0107 o cz\u0119\u015bciowe uzupe\u0142nienie tego braku, przy zastosowaniu innych sposob\u00f3w. Proponujemy np., aby w opracowanym przez Ew\u0119 i Jacka Morawskich dzienniku zaj\u0119\u0107 zamie\u015bci\u0107 dok\u0142adny spis dokument\u00f3w, kwestionariuszy, indeksu z\u0142o\u015bci i tzw. prac domowych, za zgromadzenie kt\u00f3rych b\u0119d\u0105 odpowiedzialni trenerzy i kt\u00f3re, jako podstawa analizy skuteczno\u015bci programu, zostan\u0105 przekazane ewaluatorom. Dziennik zaj\u0119\u0107 zawiera co prawda pewne wskaz\u00f3wki na temat dokumentacji, ale nie zosta\u0142y one chyba dostatecznie wyja\u015bnione i nie by\u0142y do ko\u0144ca zrozumiane. Jak si\u0119 okaza\u0142o, nie we wszystkich zak\u0142adach karnych podano pomiar osi\u0105gni\u0119\u0107 uczestnik\u00f3w, nie zawsze prawid\u0142owo przekazywano dane z indeksu z\u0142o\u015bci, z kilku zak\u0142ad\u00f3w nie przys\u0142ano regulaminu i minimum oceny itp.<\/p>\n Z innych problem\u00f3w, chcemy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na niew\u0142a\u015bciwe w wielu przypadkach zako\u0144czenie treningu kontroli z\u0142o\u015bci zastosowaniem odpowiedniej umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznej. Jest to problem merytoryczny i naszym zdaniem praktyka nie jest zgodna z obowi\u0105zuj\u0105cymi zasadami i procedurami, co mo\u017ce poddawa\u0107 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 ocen\u0119 pozytywnego zako\u0144czenia tego modu\u0142u i mo\u017cliwo\u015b\u0107 nabycia przez trenuj\u0105cego umiej\u0119tno\u015bci kontrolowania z\u0142o\u015bci.<\/p>\n Oceniaj\u0105c warto\u015b\u0107 programu Treningu Zast\u0119powania Agresji ART, warto podkre\u015bli\u0107 istnienie bogatej literatury, dost\u0119pnej r\u00f3wnie\u017c w j\u0119zyku polskim, dla os\u00f3b chc\u0105cych pog\u0142\u0119bi\u0107 swoj\u0105 wiedz\u0119 o tego typu programach w og\u00f3le oraz o wynikach przeprowadzanych w kraju i za granic\u0105 bada\u0144. Instytucj\u0105 maj\u0105c\u0105 du\u017ce zas\u0142ugi w upowszechnianiu w Polsce Treningu Zast\u0119powania Agresji ART jest Instytut Amity z siedzib\u0105 w Warszawie, kierowany przez dr. Jacka Morawskiego, b\u0119d\u0105cego r\u00f3wnie\u017c autorem podr\u0119cznika do ART.<\/p>\n Przechodz\u0105c do uwag bardziej szczeg\u00f3\u0142owych, analiza wynik\u00f3w uzyskanych w badaniu ewaluacyjnym Treningu Zast\u0119powania Agresji ART wskazuje, \u017ce jest to program pozytywnie rokuj\u0105cy, je\u017celi chodzi o funkcjonowanie spo\u0142eczne os\u00f3b maj\u0105cych problem z kontrol\u0105 zachowa\u0144 agresywnych.<\/p>\n Jak ju\u017c wspomniano, skazani uczestnicz\u0105cy w Treningu ART po jego uko\u0144czeniu zdecydowanie rzadziej byli karani dyscyplinarnie na terenie plac\u00f3wki penitencjarnej. Zaobserwowano r\u00f3wnie\u017c zasadnicz\u0105 zmian\u0119 w rodzaju i ekspresji wykazywanych przez nich zachowa\u0144 agresywnych. Przed programem skazani byli cz\u0119\u015bciej karani za zachowania b\u0119d\u0105ce najcz\u0119\u015bciej bezpo\u015bredni\u0105 fizyczn\u0105 agresj\u0105 skierowan\u0105 wobec wsp\u00f3\u0142osadzonych lub personelu zak\u0142adu karnego, natomiast po programie liczba takich zachowa\u0144 zdecydowanie si\u0119 obni\u017cy\u0142a. Po przebytym Treningu Zast\u0119powania Agresji dominowa\u0142y raczej zachowania b\u0119d\u0105ce przejawem agresji po\u015bredniej, takie jak agresja werbalna (szerzej na ten temat w rozdziale 4.5).<\/p>\n Na podstawie analizy zgromadzonego materia\u0142u testowego zaobserwowano, \u017ce istniej\u0105 pewne r\u00f3\u017cnice na poziomie \u015brednich wynik\u00f3w w poszczeg\u00f3lnych wymiarach struktury agresji. Pomimo, \u017ce r\u00f3\u017cnice te okaza\u0142y si\u0119 nieistotne statystycznie, zdaniem autorek warto je zasygnalizowa\u0107. Okaza\u0142o si\u0119 bowiem, \u017ce osoby poddane Treningowi Zast\u0119powania Agresji ART uzyskiwa\u0142y \u015brednio ni\u017csze wyniki na skalach agresji fizycznej, agresji werbalnej oraz wrogo\u015bci. Mo\u017cna wi\u0119c przypuszcza\u0107, \u017ce wynik ten wskazywa\u0107 mo\u017ce na dzia\u0142anie programu, gdy\u017c uczestnicy, dzi\u0119ki poznanym umiej\u0119tno\u015bciom spo\u0142ecznym oraz technikom regulacji i kontroli agresji, mogli zapanowa\u0107 nad zachowaniami agresywnymi. Zastanawia jedynie wynik uzyskany w odniesieniu do skali gniewu, kt\u00f3ry wskazuje, \u017ce po przebytym treningu jest on wy\u017cszy. T\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna to pog\u0142\u0119bieniem proces\u00f3w samo\u015bwiadomo\u015bci, poszerzeniem wiedzy dotycz\u0105cej sytuacji, w kt\u00f3rej znajduje si\u0119 skazany oraz przyj\u0119ciem, chocia\u017cby cz\u0119\u015bciowym, za ni\u0105 odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\n Tabela 17. Statystyki opisowe Kwestionariusza Agresji Bussa i Perriego<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Tak\u017ce wyniki uzyskane z wykorzystaniem kwestionariusza STAXI\u20132 s\u0142u\u017c\u0105cego do pomiaru gniewu jako stanu, oraz gniewu jako cechy, jak r\u00f3wnie\u017c wska\u017anik\u00f3w jego ekspresji i kontroli, wskazuj\u0105 na pewne r\u00f3\u017cnice. Warto dokona\u0107 rozr\u00f3\u017cnienia gniewu jako chwilowego, przemijaj\u0105cego stanu emocjonalnego, oraz gniewu rozumianego jako utrzymuj\u0105ca si\u0119, trwa\u0142a cecha osobowo\u015bci, wyra\u017cona gotowo\u015bci\u0105 do reagowania gniewem i agresj\u0105 w pewnych sytuacjach179<\/sup>. Gniew jako stan jest poj\u0119ciem kategorialnym – mo\u017ce by\u0107 zmierzony r\u00f3\u017cnego rodzaju skalami. Jest z\u0142o\u017conym prze\u017cyciem, kt\u00f3rego dominuj\u0105c\u0105 cech\u0105 jest stan emocjonalny. Gniew rozumiany jako cecha dotyczy natomiast pewnego wymiaru osobowo\u015bci180<\/sup>.<\/p>\n Rezultaty uzyskane z wykorzystaniem kwestionariusza STAXI\u20132 wskazuj\u0105, \u017ce osoby poddane Treningowi Zast\u0119powania Agresji uzyskiwa\u0142y ni\u017csze wyniki po przebytym treningu, zar\u00f3wno w skali gniewu jako stanu, jak i gniewu jako cechy. Zwr\u00f3ci\u0107 nale\u017cy szczeg\u00f3lnie uwag\u0119 na skal\u0119 ekspresji i kontroli z\u0142o\u015bci. Uzyskane wyniki \u015bwiadcz\u0105 bowiem o tym, \u017ce osoby po przebytym treningu potrafi\u0105 bardziej kontrolowa\u0107 swoje agresywne zachowania – zar\u00f3wno kierowane na zewn\u0105trz, wobec innych os\u00f3b (czy na przedmioty), jak i te kierowane do wewn\u0105trz, polegaj\u0105ce na wewn\u0119trznym do\u015bwiadczaniu z\u0142o\u015bci. Pomimo, \u017ce uzyskane wyniki okaza\u0142y si\u0119 nieistotne statystycznie, zdaniem autorek warto je przedstawi\u0107 ze wzgl\u0119du na obserwowane r\u00f3\u017cnice w \u015brednich. By\u0107 mo\u017ce przy zbadaniu wi\u0119kszej grupy os\u00f3b wyniki te by\u0142yby istotne. Poni\u017cej, w tabeli 18, zaprezentowano statystyki opisowe poszczeg\u00f3lnych skal i podskal kwestionariusza STAXI-2.<\/p>\n Tabela 18. Statystyki opisowe Staxi-2<\/strong><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Na potrzeby ewaluacji niniejszego programu w zakresie poszczeg\u00f3lnych modu\u0142\u00f3w tworzone by\u0142y oraz testowane r\u00f3\u017cnego rodzaju wska\u017aniki maj\u0105ce na celu zmierzenie b\u0105d\u017a oszacowanie, w jakim zakresie poszczeg\u00f3lne cz\u0119\u015bci treningu dzia\u0142aj\u0105, a wi\u0119c przynosz\u0105 po\u017c\u0105dane zmiany w zachowaniu, dzia\u0142aniu czy podejmowaniu decyzji przez uczestnika. Aby jednak dokona\u0107 ca\u0142o\u015bciowego pomiaru, wyodr\u0119bniono trzy – zdaniem autorek – najwa\u017cniejsze wska\u017aniki, po jednym z ka\u017cdego modu\u0142u. Na tej podstawie zbudowany zosta\u0142 jeden wska\u017anik b\u0119d\u0105cy (testowan\u0105) miar\u0105 efektywno\u015bci programu. W jego sk\u0142ad wesz\u0142y: pozytywna zmiana w cz\u0119sto\u015bci stosowania umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznych (co najmniej w po\u0142owie umiej\u0119tno\u015bci), zako\u0144czenie kontroli z\u0142o\u015bci zastosowaniem umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznej oraz umiej\u0119tno\u015b\u0107 zastosowania krok\u00f3w ANIMA. Za ka\u017cdy wska\u017anik uczestnicy mogli uzyska\u0107 po jednym punkcie, co powodowa\u0142o, \u017ce mo\u017cliwa rozpi\u0119to\u015b\u0107 odpowiedzi mie\u015bci\u0142a si\u0119 w granicach od 0 do 3 punkt\u00f3w.<\/p>\n Na podstawie tak zbudowanego wska\u017anika otrzymano dane, kt\u00f3re pozwoli\u0142y na wyodr\u0119bnienie czterech grup, ze wzgl\u0119du na stopie\u0144 opanowania lub przyswojenia materia\u0142u prezentowanego na Treningu Zast\u0119powania Agresji.<\/p>\n Osoby, kt\u00f3re nie otrzyma\u0142y ani jednego punktu, w bardzo s\u0142abym zakresie opanowa\u0142y przekazywane im informacje. Uko\u0144czy\u0142y trening, lecz w wykonywanych przez siebie pracach domowych i testach nie wykaza\u0142y \u017cadnych post\u0119p\u00f3w lub by\u0142y one bardzo ma\u0142e. U os\u00f3b tych nie zasz\u0142a zmiana w cz\u0119sto\u015bci stosowania umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznych, trening kontroli z\u0142o\u015bci nie ko\u0144czy\u0142 si\u0119 zastosowaniem umiej\u0119tno\u015bci\u00a0spo\u0142ecznej, brak by\u0142o r\u00f3wnie\u017c podstaw do stwierdzenia, \u017ce opanowa\u0142y one kroki wnioskowania moralnego.<\/p>\n Najliczniejsz\u0105 grup\u0119 (niemal\u017ce po\u0142owa przypadk\u00f3w) tworzyli ci, kt\u00f3rzy uko\u0144czyli trening, lecz najcz\u0119\u015bciej nie opanowali w pe\u0142ni umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznych oraz konstruktywnego zast\u0119powania agresji poprzez zastosowanie jednej z wyuczonych umiej\u0119tno\u015bci prospo\u0142ecznych. R\u00f3wnie\u017c znaczny odsetek stanowili ci uczestnicy (niemal\u017ce 1\/3), kt\u00f3rzy do\u015b\u0107 dobrze opanowali dwa z trzech modu\u0142\u00f3w treningu. S\u0105 to wi\u0119c osoby, u kt\u00f3rych zaobserwowa\u0107 mo\u017cna pozytywny proces zmiany, lecz, co nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, wymagaj\u0105ce dalszej pracy, wsparcia oraz podtrzymania trening\u00f3w.<\/p>\n Czwart\u0105\u00a0 grup\u0119\u00a0 \u2013\u00a0 najmniej\u00a0 liczn\u0105\u00a0 \u2013\u00a0 stanowi\u0142y\u00a0 osoby,\u00a0 kt\u00f3re\u00a0 radzi\u0142y\u00a0 sobie z wykorzystywaniem\u00a0 umiej\u0119tno\u015bci\u00a0 prospo\u0142ecznych\u00a0 w\u00a0 codziennym\u00a0 \u017cyciu,\u00a0 zna\u0142y i potrafi\u0142y stosowa\u0107 techniki reagowania na gniew i zast\u0119powania go innymi konstruktywnymi metodami. Potrafi\u0142y r\u00f3wnie\u017c rozwa\u017ca\u0107 sytuacje problemowe na r\u00f3\u017cnych poziomach wnioskowania moralnego, z wykorzystaniem krok\u00f3w przewidzianych przez trening. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce osoby te b\u0119d\u0105 lepiej radzi\u0142y sobie z sytuacjami trudnymi w \u017cyciu codziennym, w tym na wolno\u015bci po opuszczeniu zak\u0142adu karnego. Poni\u017cej, na wykresie, zaprezentowano szczeg\u00f3\u0142owy rozk\u0142ad odpowiedzi.<\/p>\n Wykres 11. Og\u00f3lny wska\u017anik efektywno\u015bci programu (w odsetkach)<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Analiza uzyskanych rozk\u0142ad\u00f3w wska\u017anika efektywno\u015bci programu w postaci kar dyscyplinarnych stosowanych wobec osadzonych na terenie plac\u00f3wki penitencjarnej\u00a0wskazuje, \u017ce wobec os\u00f3b po przebytym Treningu Zast\u0119powania Agresji kary dyscyplinarne stosowano rzadziej.<\/p>\n Ponadto okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wobec os\u00f3b, kt\u00f3re charakteryzowa\u0142y si\u0119 bardzo s\u0142abym poziomem opanowania materia\u0142u treningu, kary dyscyplinarne stosowano dwukrotnie cz\u0119\u015bciej, ni\u017c wobec os\u00f3b, kt\u00f3re charakteryzowa\u0142 wysoki wska\u017anik. Uzyskany wynik ilustruje wykres 12.<\/p>\n <\/p>\n Wykres 12. Korelacja wska\u017anika efektywno\u015bci programu z karami dyscyplinarnymi w ZK (w odsetkach)<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Uznano, \u017ce na skuteczno\u015b\u0107 programu (na zmian\u0119 pozytywn\u0105 uczestnika) b\u0119d\u0105 mia\u0142y wp\u0142yw nast\u0119puj\u0105ce czynniki, z kt\u00f3rych stworzono wska\u017anik okre\u015blaj\u0105cy dobre funkcjonowanie grupy. We wska\u017aniku tym brane s\u0105 pod uwag\u0119 trzy sk\u0142adowe, oceniane zerojedynkowo.<\/p>\n W pierwszej kolejno\u015bci zwr\u00f3cono uwag\u0119 na czas trwania treningu zast\u0119powania agresji. W literaturze zalecany jest trening 32-godzinny, w kt\u00f3rym 30 godzin po\u015bwi\u0119ca si\u0119 na poszczeg\u00f3lne modu\u0142y, a dwie na wst\u0119p i zako\u0144czenie. Uznano, \u017ce na 1 punkt zas\u0142uguj\u0105 te grupy, w kt\u00f3rych zaj\u0119cia trwa\u0142y minimum 30 godzin. Inne nie dostaj\u0105 punktu.<\/p>\n Nast\u0119pnie zwr\u00f3cono uwag\u0119 na to, czy prawid\u0142owo prowadzono pomiar osi\u0105gnie\u0107. Jak ju\u017c wielokrotnie wspominano jest to do\u015b\u0107 istotny element treningu, maj\u0105cy wp\u0142yw na motywacj\u0119 uczestnika. W tych grupach, w kt\u00f3rych mierzono aktywno\u015b\u0107 uczestnika i za post\u0119py nagradzano uczestnik\u00f3w – dano punkt, w tych za\u015b, gdzie uznawano, \u017ce\u00a0pomiarem jest r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy pretestem mierz\u0105cym indeks z\u0142o\u015bci, a posttestem, nie dawano punktu.<\/p>\n Trzeci\u0105 do\u015b\u0107 istotn\u0105 czynno\u015bci\u0105 mog\u0105c\u0105 wp\u0142yn\u0105\u0107 na zmiany uczestnik\u00f3w jest odrabianie prac domowych. Uznano bowiem, \u017ce im wi\u0119ksza liczba powt\u00f3rze\u0144 \u0107wiczenia, tym wy\u017csza efektywno\u015b\u0107. Przyj\u0119to zatem, \u017ce punkt dostan\u0105 te grupy, w kt\u00f3rych oddano powy\u017cej 50% oczekiwanych prac. Jak wida\u0107, nie jest to wyg\u00f3rowana granica.<\/p>\n Po zastosowaniu wska\u017anika powsta\u0142y trzy grupy: pierwsza mia\u0142a dobrze oceniony tylko jeden czynnik, druga dwa czynniki oraz trzecia (najlepsza) trzy czynniki.<\/p>\n Grupy te zestawiono z wska\u017anikiem zmiany badanych.\u00a0Dzi\u0119ki temu grupy, w kt\u00f3rych przeprowadzono Trening Zast\u0119powania Agresji, zosta\u0142y ocenione jako s\u0142abe, gdy uzyska\u0142y tylko 1 punkt, \u015brednie, je\u015bli 2 punkty, oraz mocne, gdy przydzielono im trzy.\u00a0W grupach, kt\u00f3re uznano za s\u0142abe, trenowa\u0142o 18 badanych (13%), w \u015brednich znajdowa\u0142o si\u0119 92 trenuj\u0105cych (65%), natomiast w grupach, kt\u00f3re wed\u0142ug tej oceny uznano za mocne – 32 osoby (22%).<\/p>\n Tabela 19. Prowadzenie treningu zgodnie z regu\u0142ami, a zmiana u uczestnik\u00f3w<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Z analizy Chi-kwadrat Pearsona wynika, \u017ce na poziom zmiany ma wp\u0142yw grupa, w kt\u00f3rej uczestnik odbywa\u0142 trening182<\/sup>.\u00a0Jak mo\u017cna zaobserwowa\u0107 w powy\u017cszej tabeli, brak zmiany jest najliczniejszy w grupach, w kt\u00f3rych dobrze oceniony zosta\u0142 tylko jeden czynnik – zazwyczaj by\u0142 to czas trwania zaj\u0119\u0107. Brakowa\u0142o w tych grupach dobrej oceny poczynionych post\u0119p\u00f3w (pomiaru osi\u0105gni\u0119\u0107), jak i wystarczaj\u0105cego przetrenowania zdobytych umiej\u0119tno\u015bci (prace domowe). Mo\u017cna zatem przypuszcza\u0107, \u017ce te czynniki zawa\u017cy\u0142y na braku zmiany u uczestnik\u00f3w. W grupach, w kt\u00f3rych trening prowadzony by\u0142 dobrze b\u0105d\u017a bardzo dobrze, trafia\u0142y si\u0119 osoby, u kt\u00f3rych nie odnotowano zmiany zachowania. By\u0142y one jednak nieliczne, mo\u017cemy wi\u0119c uzna\u0107, \u017ce za ten stan odpowiada\u0142 sam uczestnik, kt\u00f3ry s\u0142abo przy\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 do treningu. I odwrotnie: nawet w ma\u0142o starannie prowadzonych grupach znajdowa\u0142y si\u0119 osoby, u kt\u00f3rych zaobserwowano du\u017c\u0105 zmian\u0119, cho\u0107 by\u0142o ich mniej ni\u017c w grupach, w kt\u00f3rych wi\u0119cej czynnik\u00f3w oceniono pozytywnie.<\/p>\n Mo\u017cna zatem pokusi\u0107 si\u0119 o wniosek (poparty zreszt\u0105 tak\u017ce literatur\u0105), \u017ce na efektywno\u015b\u0107 programu w du\u017cej mierze ma wp\u0142yw odrabianie prac domowych (jak najwi\u0119cej \u0107wicze\u0144) oraz pomiar osi\u0105gni\u0119\u0107. S\u0105 to jedne z podstawowych za\u0142o\u017ce\u0144 treningu.<\/p>\n Uzyskany wynik wyra\u017anie wskazuje na pewn\u0105 zmian\u0119 w parametrach zachowania przynajmniej niekt\u00f3rych skazanych. Nasuwaj\u0105 si\u0119 w zwi\u0105zku z tym pytania, jest ich wiele, ale podstawowe s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce: czy ta zmiana b\u0119dzie trwa\u0142a? Czy mo\u017cna j\u0105\u00a0\u201ewzmocni\u0107\u201d, oddzia\u0142ywa\u0107 na ni\u0105? oraz, czy i na co uzyskamy odpowied\u017a, sprawdzaj\u0105c funkcjonowanie badanych na wolno\u015bci?<\/p>\n Planuj\u0105c ewaluacj\u0119 bada\u0144 Treningu Zast\u0119powania Agresji ART, od razu zak\u0142ada\u0142y\u015bmy, \u017ce o skuteczno\u015bci programu b\u0119dziemy mog\u0142y si\u0119 wypowiedzie\u0107 po sprawdzeniu, jak potocz\u0105 si\u0119 losy badanych w okresie katamnezy. Pobyt skazanych w zak\u0142adzie karnym daje bowiem wi\u0119ksz\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 i gwarancj\u0119 realizacji programu, bez specjalnych zak\u0142\u00f3ce\u0144, np. opuszczania zaj\u0119\u0107 przez skazanych, czy lepszego zapewnienia dokumentacji (cho\u0107 i to si\u0119 nie sprawdza do ko\u0144ca), ni\u017c w warunkach wolno\u015bciowych. Jednak ograniczenia, kt\u00f3re narzuca zak\u0142ad karny, stwarzaj\u0105 sztuczn\u0105, a do tego niekomfortow\u0105 sytuacj\u0119 dla skazanego i z pewno\u015bci\u0105 znacznie rzutuj\u0105 na jego reakcje. M\u00f3wi\u0105 o tym funkcjonariusze i wychowawcy, a tak\u017ce terapeuci i trenerzy prowadz\u0105cy programy korekcyjne. Odbija si\u0119 to r\u00f3wnie\u017c w kwestionariuszach,\u00a0 \u201epracach\u00a0 domowych\u201d\u00a0 wype\u0142nianych\u00a0 przez\u00a0 skazanych,\u00a0o tym w analizie tych materia\u0142\u00f3w. Nie znaczy to oczywi\u015bcie, \u017ce kwestionujemy czy negujemy ich warto\u015b\u0107, ale z pewno\u015bci\u0105 zale\u017ca\u0142o nam, aby uzyska\u0107 te\u017c inny obraz oraz inne zachowanie skazanych z okresu ich pobytu na wolno\u015bci, gdy powr\u00f3c\u0105 do swoich rodzin, czy miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych mieszkali i zaczn\u0105 funkcjonowa\u0107 w dawnym albo nowym \u015brodowisku. Oczywi\u015bcie pewnym mankamentem dla warto\u015bci naszych bada\u0144 jest to, \u017ce informacje o ich funkcjonowaniu b\u0119d\u0105 niepe\u0142ne. Po okre\u015blonym czasie (przypuszczalnie od p\u00f3\u0142tora roku do 2 lat od ich zwolnienia) sprawdzimy ich ewentualn\u0105 powrotno\u015b\u0107 do przest\u0119pstwa, b\u0119dziemy te\u017c dysponowa\u0107 informacjami spo\u0142eczno-demograficznymi z akt wi\u0119ziennych z ostatniego ich pobytu w zak\u0142adzie karnym, oraz w przypadku, gdy zostanie wobec nich orzeczony doz\u00f3r kuratora, nawi\u0105\u017cemy z nim kontakt. Planujemy te\u017c, o czym skazani w trakcie wyra\u017cania zgody na udzia\u0142 w programie byli przez nas uprzedzeni, \u017ce wystosujemy do nich list z pro\u015bb\u0105 o wype\u0142nienie za\u0142\u0105czonej w nim nied\u0142ugiej ankiety. Chcemy zapyta\u0107, czy i co pami\u0119taj\u0105 z programu, w kt\u00f3rym uczestniczyli np. czy wykorzystuj\u0105 pewne umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142eczne, czy na sytuacj\u0119 trudn\u0105, prowokacj\u0119 potrafi\u0105 odpowiedzie\u0107 w spos\u00f3b nieagresywny, czy b\u0119d\u0105 kontrolowa\u0107\u00a0 swoj\u0105\u00a0 z\u0142o\u015b\u0107\u00a0 i\u00a0 nie\u00a0 reagowa\u0107\u00a0 w\u00a0 spos\u00f3b\u00a0 impulsywny,\u00a0 oraz\u00a0 czy w podejmowaniu\u00a0 decyzji\u00a0 b\u0119d\u0105\u00a0 bardziej\u00a0 rozwa\u017cni\u00a0 oraz\u00a0 uwzgl\u0119dniaj\u0105cy\u00a0 prawa i interesy innych os\u00f3b, licz\u0105c si\u0119 z konsekwencjami swych dzia\u0142a\u0144. Nie mamy z\u0142udze\u0144, \u017ce to si\u0119 b\u0119dzie dzia\u0142o cz\u0119sto, ale mamy troch\u0119 nadziei, \u017ce czasem si\u0119 zdarzy. Wyniki bada\u0144 na temat skuteczno\u015bci program\u00f3w korekcyjnych s\u0105 niejednolite i chocia\u017c coraz wi\u0119cej wiemy o tym, od czego zale\u017c\u0105 najlepsze rezultaty183<\/sup>, to s\u0105 r\u00f3wnie\u017c prace ukazuj\u0105ce nietrwa\u0142o\u015b\u0107 zmian zachowania cz\u0142owieka184<\/sup>. Zdajemy sobie tak\u017ce spraw\u0119 z tego, \u017ce dalsza analiza los\u00f3w badanych os\u00f3b w kontek\u015bcie zmiany te\u017c nie b\u0119dzie \u0142atwa, mimo pewnego zwi\u0119kszenia naszych informacji o nich i mo\u017cliwo\u015bci zastosowania niewykorzystanych w pierwszej cz\u0119\u015bci bada\u0144 wska\u017anik\u00f3w, poszerzonych o pog\u0142\u0119bion\u0105 analiz\u0119 wynik\u00f3w test\u00f3w psychologicznych oraz danych spo\u0142ecznych, demograficznych i psychopatologicznych.<\/p>\n Wnioski<\/strong><\/p>\n Najwa\u017cniejszy wniosek jest taki, \u017ce Trening Zast\u0119powania Agresji ART zdecydowanie powinien by\u0107 nadal stosowany w zak\u0142adach karnych w stosunku do os\u00f3b wykazuj\u0105cych zdecydowan\u0105 agresj\u0119 typu emocjonalnego, chocia\u017c mo\u017ce lepiej, dok\u0142adnie tego nie okre\u015bla\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119 ostatnie wyniki bada\u0144 o trudno\u015bciach w\u00a0 rozr\u00f3\u017cnieniu,\u00a0 jaki\u00a0 rodzaj\u00a0 motywacji\u00a0 le\u017cy\u00a0 u\u00a0 pod\u0142o\u017ca\u00a0 agresji\u00a0 emocjonalnej i instrumentalnej185<\/sup>. Powod\u00f3w potrzeby dalszego stosowania tego programu jest wiele, a jednym z nich jest wynik niniejszego badania.<\/p>\n Podkre\u015bli\u0107 nale\u017cy, \u017ce pomimo pewnych niedoci\u0105gni\u0119\u0107 oraz brak\u00f3w technicznych, uzyskane dane wskazuj\u0105 na pozytywny wp\u0142yw Treningu Zast\u0119powania Agresji na wykazywanie przez uczestnik\u00f3w zachowa\u0144 agresywnych i impulsywnych.<\/p>\n Na obecnym etapie ten pozytywny wynik zosta\u0142 potwierdzony w perspektywie kr\u00f3tkoterminowej, a wi\u0119c w odniesieniu do czasu, w kt\u00f3rym realizowany by\u0142 program i tu\u017c po jego zako\u0144czeniu.<\/p>\n Kolejnym etapem b\u0119dzie weryfikacja, czy zmiana ta utrzyma\u0142a si\u0119 w perspektywie d\u0142ugoterminowej – p\u00f3\u0142torarocznej lub dwuletniej.<\/p>\n Drugi wa\u017cny wniosek, nad kt\u00f3rym d\u0142ugo i mocno si\u0119 zastanawia\u0142y\u015bmy, to powierzenie przynajmniej cz\u0119\u015bciowo realizacji program\u00f3w korekcyjnych trenerom spoza wi\u0119ziennictwa. Wniosek ten nie jest niczym nowym, jak wiemy cho\u0107by z danych statystycznych wi\u0119ziennictwa, taka praktyka by\u0142a i jest stosowana. Zdaniem autorek powinna by\u0107 realizowana – o ile to mo\u017cliwe – w nieco wi\u0119kszym zakresie. Odci\u0105\u017cy\u0142oby to od ogromnego przecie\u017c obowi\u0105zku i odpowiedzialno\u015bci funkcjonariuszy s\u0142u\u017cby wi\u0119ziennej, kt\u00f3rzy nie musieliby pe\u0142ni\u0107 r\u00f3\u017cnych, nieraz konfliktowych r\u00f3l. Pozwoli\u0142oby r\u00f3wnie\u017c na zwi\u0119kszenie wymaga\u0144 wobec tych os\u00f3b z zewn\u0105trz oraz zmniejszy\u0142o koszty realizowania program\u00f3w186<\/sup>.<\/p>\n Nast\u0119pnym wnioskiem, kt\u00f3ry warto zasygnalizowa\u0107, jest wprowadzenie w zak\u0142adach karnych specjalnych trener\u00f3w transferu niezale\u017cnych od trener\u00f3w realizuj\u0105cych programy z grup\u0105 skazanych. Mo\u017ce warto by\u0142oby zastanowi\u0107 si\u0119, czy nie oddzieli\u0107 od siebie funkcji realizatora programu od funkcji trenera transferu pomagaj\u0105cego skazanemu przekszta\u0142ci\u0107 wiedz\u0119 i umiej\u0119tno\u015bci skazanego na dzia\u0142anie zgodne z jego stylem i mo\u017cliwo\u015bciami. Nie bez znaczenia jest odpowiednie przeszkolenie kadry zajmuj\u0105cej si\u0119 prac\u0105 z wi\u0119\u017aniami. Szereg bada\u0144 w r\u00f3\u017cnego rodzaju plac\u00f3wkach (nie tylko penitencjarnych, ale te\u017c o\u015bwiatowych) wskazuje, \u017ce wzrasta wtedy efektywno\u015b\u0107 programu.<\/p>\n Ostatnim wnioskiem, kt\u00f3ry by\u0142 podkre\u015blany wielokrotnie w analizowanym materiale, w prowadzeniu programu nale\u017cy bezwzgl\u0119dnie przestrzega\u0107 jego procedury.<\/p>\n Przypisy<\/strong><\/p>\n 171<\/sup> B. Urban, Wiedza o agresji jako podstawa skutecznej profilaktyki przest\u0119pczo\u015bci gwa\u0142townej,\u00a0<\/em>Probacja 1, 2009, s. 100-102.<\/p>\n 172<\/sup> J. Morawski, Ewaluacja <\/em>Tr<\/em>en<\/em>i<\/em>n<\/em>gu<\/em>.<\/em>,<\/em> s. 21. Zdaniem autora ewaluacja wynik\u00f3w nie dostarcza dowodu, \u017ce ewentualne zmiany s\u0105 skutkiem dzia\u0142ania programu, ale wskazuje na tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107.<\/p>\n 173<\/sup> A.P. Goldstein, B. Glick, J.C. Gibbs, Program Zast\u0119powania Agresji<\/em>. Wydanie <\/em>p<\/em>op<\/em>r<\/em>a<\/em>w<\/em>i<\/em>o<\/em>n<\/em>e<\/em>., op. cit<\/em>.; A.P. Goldstein i in. Nowe perspektywy., op. cit.; <\/em>.B. Glick, J. C. Gibbs, T<\/em>r<\/em>e<\/em>n<\/em>i<\/em>ng<\/em>.<\/em>,<\/em> op. cit.<\/em><\/p>\n 174<\/sup> E. Morawska, J. Morawski, Psychoterapia wykluczonych Spo\u0142ecznie. \u0179r\u00f3d\u0142a Treningu Zast\u0119powania Agresji (ART<\/em>), Instytut Amity, 29.11.2015, (z\u0142o\u017cone do druku). Autorzy si\u0119gaj\u0105 do \u017ar\u00f3de\u0142 podstaw teoretycznych ART, poczynaj\u0105c od koncepcji terapii klas wy\u017cszych i \u015brednich w Stanach Zjednoczonych nieprzydatnej dla klas ni\u017cszych i kszta\u0142towania si\u0119 projektu \u201eterapii dla ubogich\u201d A. P. Goldsteina. Ciekawy artyku\u0142 stanowi\u0105cy przyczynek do rozwoju psychoterapii i program\u00f3w korekcyjnych w Stanach, ale i rozdzia\u0142 z historii \u017cycia A.P.G.<\/p>\n 175<\/sup> Bli\u017csza charakterystyka programu zawarta jest w rozdziale 4.<\/p>\n 176<\/sup> A. Majcherczyk, Projektowanie i implementacja program\u00f3w resocjalizacyjnych<\/em>, Forum Penitencjarne. Polski System Penitencjarny, Uj\u0119cie integralno-kulturowe. Warszawa 2013, s. 195-211.<\/p>\n 177<\/sup> D. W\u00f3jcik, Stosowanie w post\u0119powaniu karnym <\/em>na<\/em>r<\/em>z<\/em>\u0119d<\/em>z<\/em>i<\/em>.<\/em>,<\/em> op. cit., <\/em>s. 96-97.<\/p>\n 178<\/sup> A. Majcherczyk, Projektowanie i implementacja., op. cit.<\/em><\/p>\n 179<\/sup> W. B\u0105k, Kognitywno \u2013 afektywne <\/em>aspe<\/em>kty<\/em>.<\/em>,<\/em> op. cit<\/em>.<\/p>\n 180<\/sup> P. R. Vagg, Ch. D. Spielberger, State \u2013 Trait Anger Expression Inventory Interpretive Report\u00a0<\/em>(STAXI-2:IR), 2000.<\/p>\n 181<\/sup> Grupa, u kt\u00f3rej odnotowano brak zmiany, liczy\u0142a 23 osoby, zakwalifikowanych zosta\u0142o do niej 11 os\u00f3b, kt\u00f3rych prace nie by\u0142y analizowane, poniewa\u017c zagin\u0119\u0142y.<\/p>\n 182 Chi-kwadrat = 24,582; p < 0,01.<\/p>\n 183<\/sup> J. McGuire, D, Clark, Narodowy Program Upowszechniaj\u0105cy<\/em>, [w:] A. Goldstein, i R. Nensen,<\/p>\n 184<\/sup> C. Hedderman, Past, present and sentences what do you know about their effectiveness <\/em>[w:] Handbook of Probation, L. Geltsthorpe,R. Morgan (red): Cullompton, 2007, s. 468.<\/p>\n 185<\/sup> L. Kirwil, Do\u015bwiadczanie agresji przez policjant\u00f3w i wzorce ich reakcji emocjonalnych na okrucie\u0144stwo. <\/em>Artyku\u0142 z\u0142o\u017cony do druku w Archiwum Kryminologii, s. 5 i nast.; por. tak\u017ce tej samej autorki\u00a0 Agresja\u00a0 Interpersonalna\u00a0 \u2013\u00a0 efekt\u00a0 prowokacji\u00a0 czy\u00a0 nastawienia\u00a0 na\u00a0 zdobywanie?\u00a0 <\/em>[w:] Skar\u017cy\u0144ska (red): Mi\u0119dzy lud\u017ami oczekiwania, interesy, emocje<\/em>. Warszawa 2012.<\/p>\n 186<\/sup>\u00a0 O mo\u017cliwo\u015bci zmniejszenia koszt\u00f3w przy korzystaniu z trener\u00f3w spoza zak\u0142ad\u00f3w karnych por. Majcherczyk, Projektowanie <\/em>.<\/em>,<\/em> op. cit.<\/em><\/p>\n <\/p>\n \u0179r\u00f3d\u0142o:https:\/\/iws.gov.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/08\/Drapa%C5%82a-K.-Wi%C4%99cek-Dura%C5%84ska-A.-W%C3%B3jcik-D._Ewaluacja-programu-Trening-Zast%C4%99powania-Agresji-ART-oraz-programu-korekcyjno-edukacyjnego-Duluth-1.pdf<\/em><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Szkoleniem Treningu Amity ART obj\u0119to grup\u0119 40 funkcjonariuszy maj\u0105cych codziennie bezpo\u015bredni kontakt ze skazanymi. Wy\u0142\u0105czenie tak wielu os\u00f3b z wykonywania codziennych obowi\u0105zk\u00f3w s\u0142u\u017cbowych by\u0142o niemo\u017cliwe. Zaplanowali\u015bmy, wi\u0119c 2 tury szkolenia. Do\u00a0 szkolenia zostali zakwalifikowani wszyscy wychowawcy i psychologowie, dow\u00f3dcy zmian i ich zast\u0119pcy, oddzia\u0142owi, przedstawiciele kierownictwa, w tym r\u00f3wnie\u017c zast\u0119pca dyrektora, oraz przedstawiciele pionu administracyjnego – pracownik ewidencji, kwatermistrzostwa, zatrudnienia oraz s\u0142u\u017cby zdrowia. Spo\u015br\u00f3d wszystkich przeszkolonych cztery osoby odby\u0142y szkolenie zaawansowane II stopnia przeprowadzone przez jednego z tw\u00f3rc\u00f3w ameryka\u0144skiego ART, dr. Barry\u2019ego Glicka. Za\u0142o\u017cyli\u015bmy te\u017c przygotowanie ca\u0142ej za\u0142ogi do realizacji Programu poprzez zapoznanie z ide\u0105 Treningu Zast\u0119powania Agresji w formie wyk\u0142adu. Za\u0142og\u0119 poinformowano o tym, \u017ce program uzyska\u0142 akceptacj\u0119 Centralnego Zarz\u0105du S\u0142u\u017cby Wi\u0119ziennej w Warszawie.<\/p>\n Do treningu ART skierowano wszystkich skazanych m\u0142odocianych i doros\u0142ych do 30 roku \u017cycia. Program przewidywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c obj\u0119cie szkoleniem rodzin skazanych.<\/p>\n Oczekiwane rezultaty to poprawa atmosfery pracy we wzajemnych relacjach pomi\u0119dzy pracownikami jednostki penitencjarnej oraz pomi\u0119dzy kadr\u0105 wi\u0119zienn\u0105 a osobami pozbawionymi wolno\u015bci; poprawa atmosfery wychowawczej i wzajemnych relacji pomi\u0119dzy skazanymi; zmniejszenie ilo\u015bci sytuacji nadzwyczajnych o pod\u0142o\u017cu agresywnym i autoagresywnym; zwi\u0119kszenie bezpiecze\u0144stwa jednostki; wykorzystanie metody ART w profilaktyce uzale\u017cnie\u0144; zmniejszenie stopnia powrotno\u015bci do przest\u0119pstwa.<\/p>\n W trakcie szkolenia obserwowali\u015bmy, \u017ce funkcjonariusze dzia\u0142u ochrony opanowali odwa\u017cne podej\u015bcie do wi\u0119\u017ani\u00f3w. Spostrze\u017cenie to dotyczy szczeg\u00f3lnie funkcjonariuszy dzia\u0142u ochrony, kt\u00f3rzy prowadz\u0105c zaj\u0119cia w roli trener\u00f3w us\u0142yszeli od skazanych informacj\u0119 o ich problemach \u017cyciowych. W prowadzeniu zaj\u0119\u0107 z zakresu umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznych oraz kontroli z\u0142o\u015bci sprawdzi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c osoby nie posiadaj\u0105ce wykszta\u0142cenia pedagogicznego czy psychologicznego jednak\u017ce przy zaj\u0119ciach z wnioskowania moralnego bardziej efektywne by\u0142y osoby z takim przygotowaniem.<\/p>\n Przeszkolenie personelu stanowi ju\u017c po\u0142ow\u0119 sukcesu, zmiany w postawie nast\u0119puj\u0105 do\u015b\u0107 szybko. Nawet je\u015bli udzia\u0142 w treningu wzbudzi\u0142 tylko refleksj\u0119 nad swoim dotychczasowym post\u0119powaniem, warto realizowa\u0107 program. Przeszkolenie menad\u017cera czy dyrektora instrukcji u\u0142atwia wprowadzenie nowej metody pracy.<\/p>\n Nie wszyscy uczestnicy szkolenia b\u0119d\u0105 stosowa\u0107 umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142eczne w codziennym \u017cyciu po pierwszej turze szkolenia. Mog\u0105 wymaga\u0107 d\u0142u\u017cszego szkolenia. Funkcjonariusze bior\u0105cy udzia\u0142 w Treningu, zbli\u017cyli si\u0119 do siebie, lepiej poznali si\u0119 nawzajem, zawi\u0105za\u0142y si\u0119 nowe kontakty, powsta\u0142y w grupach nowe wi\u0119zi.<\/p>\n Tego rodzaju do\u015bwiadczenia procentuj\u0105 do dzisiaj. We wzajemnych kontaktach jest wi\u0119cej \u017cyczliwo\u015bci, zrozumienia i sympatii.<\/p>\n Kiedy przyst\u0119powali\u015bmy do pracy z grupami skazanych stanowili\u015bmy ju\u017c zgrany zesp\u00f3\u0142. Zgodnie z kolejnym za\u0142o\u017ceniem Zesp\u00f3\u0142 koordynuj\u0105cy zleci\u0142 psychologom przeprowadzenie bada\u0144 skazanych za pomoc\u0105 kwestionariusza umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznych oraz analiz\u0119 ich dokumentacji osobopoznawczej, przeprowadzenie wywiadu z rodzin\u0105 a tak\u017ce przeprowadzenie rozm\u00f3w indywidualnych ze skazanymi na temat ich udzia\u0142u w programie.<\/p>\n Wyzwaniem w tak du\u017cym przedsi\u0119wzi\u0119ciu by\u0142a organizacja spotka\u0144 z grupami. Liczba zmiennych, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o uwzgl\u0119dni\u0107 przy planowaniu zaj\u0119\u0107 przesz\u0142a oczekiwania zespo\u0142u koordynuj\u0105cego. Dostosowanie spotka\u0144 do rytmu dnia \u015bci\u015ble okre\u015blonego Porz\u0105dkiem Wewn\u0119trznym obowi\u0105zuj\u0105cym w jednostce, do rozk\u0142adu s\u0142u\u017cby funkcjonariuszy dzia\u0142u ochrony, do grafiku spacer\u00f3w, k\u0105pieli, zaj\u0119\u0107 o\u015bwiatowo-wychowawczych, czasu pracy skazanych zatrudnionych wydawa\u0142o si\u0119 zadaniem niemo\u017cliwym do zrealizowania. Ale sta\u0142a si\u0119 rzecz niezwyk\u0142a. Funkcjonariusze z w\u0142asnej inicjatywy zaj\u0119cia z grupami odbywali w wolnym czasie od s\u0142u\u017cby. To, co obserwowali\u015bmy w tamtym czasie w zachowaniu funkcjonariuszy dalekie by\u0142o od obaw zg\u0142aszanych w czasie wyk\u0142ad\u00f3w wprowadzaj\u0105cych i treningu. Aktywny udzia\u0142 w programie dla wielu z nich oznacza\u0142 prze\u0142amanie w\u0142asnych opor\u00f3w, utartych stereotyp\u00f3w, uzupe\u0142nienie metod opartych na dyscyplinie formalnej metodami aktywnych, prac\u0105 zespo\u0142ow\u0105.<\/p>\n Niespodziewanie wi\u0119kszo\u015b\u0107 skazanych by\u0142a zainteresowana zaj\u0119ciami. Dla niekt\u00f3rych wystarczaj\u0105c\u0105 motywacj\u0105 do aktywnego udzia\u0142u w treningu by\u0142a wi\u0119zienna nuda, inni – przyst\u0105pili do treningu traktuj\u0105c to jako mo\u017cliwo\u015b\u0107 otrzymania nagrody regulaminowej, poprawy swojej opinii, uzyskania przepustki, mo\u017ce uwzgl\u0119dnienia tego faktu przez S\u0105d Penitencjarny przy rozpatrywaniu wniosku o warunkowe przedterminowe zwolnienia, niekt\u00f3rzy zgodzili si\u0119 na udzia\u0142 w szkoleniu w ramach obowi\u0105zku, jaki przyjmowali do realizacji w ramach Indywidualnego Programu Oddzia\u0142ywa\u0144 Wychowawczych, niekt\u00f3rzy byli po prostu ciekawi. Byli te\u017c tacy, kt\u00f3rzy oczekiwali, \u017ce udzia\u0142 w szkoleniu pomo\u017ce w rozwi\u0105zaniu ich problem\u00f3w.<\/p>\n Skazani pracuj\u0105cy ca\u0142y dzie\u0144 w kuchni, w obieralni jarzyn, w magazynach, przy pracach porz\u0105dkowo-gospodarczych stawiali si\u0119 na popo\u0142udniowe zaj\u0119cia, nie sp\u00f3\u017aniaj\u0105c si\u0119. Skazanych uczestnicz\u0105cych w szkoleniu podzielono na grupy charakteryzuj\u0105ce si\u0119 brakiem lub niedostatkiem tych samych umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznych. Grupy by\u0142y mieszane podkulturowo, tzn. w grupie byli grypsuj\u0105cy i niegrypsuj\u0105cy. W zaj\u0119ciach Treningu Zast\u0119powania Agresji wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 ok. 100 skazanych.<\/p>\n Aby wzmocni\u0107 pozytywne efekty dzia\u0142a\u0144 wychowawczych w porozumieniu z Miejsk\u0105 Komisj\u0105 Rozwi\u0105zywania Problem\u00f3w Alkoholowych zrealizowano cykl zaj\u0119\u0107 dla rodzin osadzonych pochodz\u0105cych z tereny Suwa\u0142k. Rozpocz\u0119li\u015bmy prowadzenie pe\u0142nego szkolenia trenerskiego dla funkcjonariuszy dzia\u0142\u00f3w penitencjarnego i ochrony z zak\u0142ad\u00f3w karnych i areszt\u00f3w \u015bledczych podleg\u0142ych Okr\u0119gowemu Inspektoratowi S\u0142u\u017cby Wi\u0119ziennej w Bia\u0142ymstoku.<\/p>\n Dwuletnie do\u015bwiadczenia we wdra\u017caniu metody ART do praktyki penitencjarnej pozwalaj\u0105 nam na okre\u015blenie zmian w niekt\u00f3rych aspektach funkcjonowania zak\u0142adu karnego.<\/p>\n Pierwsza zauwa\u017caln\u0105 zmiana jest zdecydowana poprawa relacji pomi\u0119dzy funkcjonariuszami. Udzia\u0142 w szkoleniu ART spowodowa\u0142 integracj\u0119 za\u0142ogi, zmniejszy\u0142a si\u0119 ilo\u015b\u0107 konflikt\u00f3w pomi\u0119dzy personelem. Istotne jest to, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 za\u0142ogi ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 celu, jaki wsp\u00f3lnie chcemy osi\u0105gn\u0105\u0107, \u017ce za\u0142oga jest zespo\u0142em ludzi, przed kt\u00f3rymi postawiono konkretne zadanie do realizacji, \u017ce potrzebna jest wsp\u00f3\u0142praca w realizacji codziennych obowi\u0105zk\u00f3w. Nabycie umiej\u0119tno\u015bci kontrolowania z\u0142o\u015bci przez funkcjonariuszy spowodowa\u0142o spadek liczby sytuacji konfliktowych. Daje to pozytywne afekty w zakresie utrzymania w\u0142a\u015bciwej atmosfery wychowawczej w oddzia\u0142ach mieszkalnych, zwi\u0119ksza poczucie bezpiecze\u0144stwa funkcjonariuszy i skazanych. Podkre\u015bli\u0107 nale\u017cy, \u017ce w czasie realizacji programu nie stosowano \u017cadnej taryfy ulgowej dla niew\u0142a\u015bciwych postaw, obowi\u0105zywa\u0142a zasada \u201ezero tolerancji dla jakiejkolwiek formy agresji”. Wymagania w zakresie przestrzegania porz\u0105dku i dyscypliny pozosta\u0142y na tym samym wysokim poziomie.<\/p>\n Pozytywna atmosfera pracy za\u0142ogi owocuje dobr\u0105 atmosfer\u0105 w \u015brodowisku wi\u0119\u017ani\u00f3w. Skazany przestaje obawia\u0107 si\u0119 dezaprobaty ze strony wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w, bez obaw wchodzi w kontakt z innymi lud\u017ami, pr\u00f3buj\u0105c post\u0119powa\u0107 w spos\u00f3b prospo\u0142eczny, wyuczony na treningu. Pierwszym zauwa\u017calnym wska\u017anikiem oddzia\u0142ywa\u0144 by\u0142 znacz\u0105cy spadek liczby nadzwyczajnych wypadk\u00f3w i wykrocze\u0144 dyscyplinarnych za nieregulaminowe zachowanie.<\/p>\n Skazani trenowani w zakresie umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznych i kontroli z\u0142o\u015bci nabyli umiej\u0119tno\u015b\u0107 za\u0142atwiania swoich spraw i problem\u00f3w sposobami akceptowanymi spo\u0142ecznie. Znacznie zmniejszy\u0142a si\u0119 liczba skarg. Oddzia\u0142owi uczestnicz\u0105cy w programie egzekwowali przestrzeganie porz\u0105dku i dyscypliny w spos\u00f3b kt\u00f3ry nie budzi\u0142 u skazanych wrogo\u015bci czy niech\u0119ci. Oddzia\u0142owi jako prze\u0142o\u017ceni docenili znaczenie komunikowania skazanemu, czego od niego oczekuj\u0105.<\/p>\n Sporz\u0105dzane analizy i sprawozdania pozwalaj\u0105 przypuszcza\u0107, \u017ce wprowadzenie Treningu Zast\u0119powania Agresji ma wp\u0142yw na zmniejszenie si\u0119 liczby wypadk\u00f3w nadzwyczajnych takich jak b\u00f3jki, pobicia, zn\u0119cania si\u0119, gwa\u0142ty, pr\u00f3by samob\u00f3jcze oraz inne zachowania autoagresji. Analogiczna sytuacja wyst\u0119puje w statystyce stosowania \u015brodk\u00f3w przymusu bezpo\u015bredniego.<\/p>\n \/ Wyb\u00f3r z raportu Z-cy Dyrektora Aresztu \u015aledczego w Suwa\u0142kach, 2002-2003\/<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-3158","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-szkolenia-kursy"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3158","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3158"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3158\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3187,"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3158\/revisions\/3187"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3158"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3158"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/amity.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3158"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\n
<\/h2>\n
<\/h2>\n
Do\u015bwiadczenia kompleksowego wdra\u017cania Treningu Zast\u0119powania Agresji (Amity ART) w Areszcie \u015aledczym w Suwa\u0142kach<\/strong><\/h2>\n