Trening Zastępowania Agresji
w szkołach i placówkach systemu oświaty

Ewa Morawska, Jacek Morawski
Instytut Amity, Warszawa 2004

Podziękowania

Publikacja ta powstała w wyniku kilkuletnich doświadczeń pracy z młodzieżą agresywną oraz szkolenia nauczycieli i innych grup zawodowych w stosowaniu metody Treningu Zastępowania Agresji (Aggression Replacement Training - ART) do profilaktyki i przeuczania zachowań agresywnych i przemocowych młodzieży. Została ona pierwotnie przygotowana w Szkole Profilaktyki Uzależnień Polskiej Fundacji IOGT w Warszawie, w dofinansowanym przez Ministerstwo Edukacji Narodowej programie pod tytułem: "Opracowanie materiałów metodycznych i informacyjnych na temat profilaktyki przemocy wśród młodzieży w szkołach i placówkach oświatowych metodą Treningu Zastępowania Agresji (ART)", Umowa Nr DOP-075-127/EM/2000. W obecnym wydaniu została uzupełniona materiałami Instytutu „Amity” w Warszawie.

Część materiałów do tej publikacji dostarczyli: Maria Borkowska, Małgorzata Gontarek, Mariusz Hermelin, Maciej Kalt, Andrzej Kołodziejczyk, Elżbieta Łyczewska, Stanisław Orłowski i Małgorzata Rossa-Kalenik. Opracowania dokonali Ewa i Jacek Morawski.

Obecna publikacja ma na celu ogólne zainteresowanie pracowników oświaty praktycznymi zagadnieniami profilaktyki zachowań agresywnych młodzieży. Ze względu na to, że w przygotowaniu jest tłumaczenie na język polski czterech książek na temat Treningu Zastępowania Agresji, za niecelowe uznaliśmy szczegółowe rozwijanie zagadnień technicznych. Uwzględniliśmy natomiast pierwsze doświadczenia wdrażania ART w konkretnych warunkach polskich szkół i placówek oświatowych i readaptacyjnych.

Wiele osób i instytucji przyczyniło się i przyczynia do rozwoju ART w Polsce. Podziękowania za wsparcie projektu i konsultowanie kierunków jego realizacji od 1998 należą się Januszowi Kostynowiczowi, Dyrektorowi Departamentu Profilaktyki Społecznej i Kształcenia Specjalnego Ministerstwa Edukacji Narodowej, Marii Sokołowskiej i - w ostatnim okresie - Elżbiecie Matejka. W różnych fazach realizacji prace były wspierane przez Międzynarodowy Instytut IOGT-NTO (Szwecja), Stowarzyszenie Ungdomsalternativet z Malmö, reprezentowane przez Macieja Kalta i Mariusza Hermelina oraz Europejskie Centrum ART, Polską Fundację IOGT, Fundację im. Stefana Batorego i osobiście Ewę Woydyłło-Osiatyńską oraz liczne samorządy lokalne, w największym zakresie w Szczecinie, Wrocławiu, Iławie i Warszawie. W Warszawie potrzebę programu dostrzegła w szczególności Mirosława Kątna, wspierając jego wdrożenie do zajęć profilaktycznych z dziećmi i młodzieżą z rodzin wymagających pomocy oraz grupy osób uzależnionych i współuzależnionych od alkoholu. Poszczególne dzielnice Warszawy, zwłaszcza Wola, Śródmieście, Praga Południe, wspierają doskonalenie zawodowe nauczycieli w tym zakresie.

Wyrazy szczególnej wdzięczności należą się Profesorowi Arnoldowi (Arniemu) Goldstein’owi (1933 – 2002), założycielowi i wieloletniemu dyrektorowi Instytutu Badań nad Agresją Uniwersytetu Syracuse (USA), współtwórcy ART, którego gorąca akceptacja dla idei adaptacji programu w Polsce, przyjacielskie uwagi i wskazówki, oraz błyskotliwe szkolenia stanowiły nieocenioną pomoc we wdrażaniu ART.

Misję Profesora kontynuuje współautor programu, dr Barry Glick, który zapewnił akredytację programu dla Polski i pomoc w zachowaniu jego wysokiego poziomu, jakości, integralności i efektywności. Celom tym służy, opracowany przez dr Glick’a, i wprowadzony w Polsce, system wspierania profesjonalnego wdrażania ART, przez certyfikacje, licencje i superwizje treningów. W tym systemie akredytację Profesjonalnego Ośrodka ART uzyskał Instytut „Amity” w Warszawie, z prawem akredytowania dalszych placówek i certyfikowania trenerów, posiadających kompetencje i spełniających określone standardy światowe. Zapewniamy wsparcie wszelkim inicjatywom przeciwdziałania agresji i przemocy młodzieży i zapraszamy do współpracy.

Ewa i Jacek Morawscy

Spis treści

Wstęp

Realizacja zadań oświaty może być w istotnym stopniu zakłócona przez towarzyszące jej niekorzystne zjawiska uboczne. Do takich należy w pierwszym rzędzie agresja i przemoc w szkole. System oświaty cyklicznie podlega głębokim zmianom, a jest rzeczą stwierdzoną w wielu badaniach, że każda zmiana jest czynnikiem ryzyka wzrostu agresji. Prawidłowość ta dotyczy całego systemu szkolnego: uczniów, nauczycieli, innego personelu szkolnego i rodziców uczniów. Inne czynniki sprzyjające agresji w szkole to, na przykład, skupienie dużej liczby młodzieży na małej przestrzeni, system ocen i rywalizacja, używanie substancji psychoaktywnych, brak wiary w możliwość zapobiegania i brak umiejętności postępowania w występujących przypadkach agresji (w szczególności małych form agresji, takich jak przemoc słowna, śmiecenie, naruszenia dyscypliny szkolnej). Dlatego niezbędne jest wdrażanie programów, mających na celu zapobieganie agresji, zintegrowanych z celami szkoły, zapisanymi w podstawach programowych.

Trening Zastępowania Agresji w okresie ponad 5 lat wdrażania w różnych typach szkół i placówek oświatowych i na różnych poziomach nauczania okazał się dopasowanym, skutecznym i ekonomicznym programem przeciwdziałania agresji w tym obszarze. Wielką jego siłą jest włączanie do działań przeciwprzemocowych nie tylko specjalistów, ale wszystkich pracowników szkoły, uczniów i ich rodziców. Upowszechnienie ART w szkołach i placówkach systemu oświaty będzie także służyć bardziej efektywnej realizacji zadań Krajowego Programu Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci i Młodzieży przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 13 stycznia 2004 roku.

Rozpowszechnienie przemocy w polskich szkołach

W ostatnich latach rozpowszechnienie przemocy wśród młodzieży szkolnej stało się tematem pierwszych stron gazet. „Strach w oczach, nóż w kieszeni” (Newsweek, 18.04.2004), "Uczeń bije, dyrektor milczy" (Życie Warszawy 27.01.2004), "Strach na lekcjach, odjazd na przerwie” (Życie Warszawy, 23.09.2003), "10-letni Dawid nie żyje. W szkole uczono: „nie skarżyć”... " (Radio TOK FM, 25.11.2002), "Gangsterzy z IIIa. Rówieśniczy terror zaczyna się już w pierwszej klasie podstawówki" (Wprost, 12.03.2000). Agresja w szkołach, internatach i ośrodkach wychowawczych systematycznie rośnie. Najczęściej dochodzi do przestępstw między młodzieżą. Napaści na nauczycieli są jeszcze sporadyczne (Gazeta Policyjna, 10.2004).
Agresja i przemoc występują, z różnym rozpowszechnieniem, we wszystkich prawie szkołach wszystkich krajów. W międzynarodowych badaniach HBSC, przeprowadzanych w Polsce cyklicznie wśród uczniów w wieku 11 - 15 lat, uwzględniono m. in. rozpowszechnienie "dręczenia" w szkole. Dręczenie zdefiniowano tu jako "częste i długotrwałe dokuczanie innym ludziom, polegające na tym, że inny uczeń lub grupa uczniów zaczepia cię, napada, mówi przykre rzeczy, bije, popycha, kopie, zamyka w jakimś pomieszczeniu, robi ci na złość itp. Może to zdarzać się często i trudno ci się przed tym obronić. Zwykła sprzeczka, a nawet bójka z kolegą (koleżanką) nie jest dręczeniem". W 1998 r. w okresie semestru dręczonych przez innych było często (jeden lub kilka razy w tygodniu) 5% uczniów, sporadycznie - 24%, nigdy - 71%. Dręczeni byli częściej chłopcy niż dziewczęta, młodsi niż starsi, na wsi niż w mieście, uczniowie szkół zasadniczych niż techników i liceów. Odsetek sprawców dręczenia był taki sam, jak ofiar. W 1998 r., w porównaniu do 1994 r., odsetek uczniów dręczonych zmniejszył się o 5%, u dziewcząt nie uległ zmianie. Zdaniem autorów badań, wyniki te nie potwierdzają powszechnego przekonania o narastaniu przemocy wśród młodzieży szkolnej w Polsce. Wśród 29 innych krajów objętych badaniem, odsetki uczniów dręczonych wahały się od 69% na Litwie do 16% w Szwecji, średnio 39% [Młodzież o szkole. Zdrowie młodzieży szkolnej w Polsce. HBSC, Warszawa 2000]. Zbliżone wyniki przyniosły badania HBSC z 2002 roku, w których stwierdzono jednak niepokojący wzrost odsetków sprawców i ofiar częstego dręczenia.

Według polsko-niemieckich badań ankietowych, przeprowadzonych na reprezentatywnej próbie uczniów i nauczycieli z 98 szkół w Polsce, ponad połowa (54%) uczniów doświadczyła “bycia ofiarą”. Najczęściej występującymi formami przemocy ze strony innych uczniów było: potrącanie, obrażanie i oszczerstwa (szkodzące kłamstwa), agresja werbalna i fizyczna. Natomiast ze strony nauczycieli uczniowie doznawali głównie przemocy psychicznej. Z relacji uczniów - sprawców wynika, że największy odsetek czynów przemocowych stanowią różne formy agresji przeciwko nauczycielom. Prawie co drugi uczeń w okresie roku przynajmniej raz oszukał nauczyciela i prawie tyle samo uczniów przeszkadzało w prowadzeniu lekcji. Na drugim miejscu wystąpiło niszczenie mienia - 38,2 % respondentów, na trzecim zaś - werbalne formy agresji wobec kolegów. [por. J. Surzykiewicz - Przemoc w polskich szkołach w relacjach uczniów o sobie i innych. s. 39-78].

Trening Zastępowania Agresji (ART)

Jednym z obiecujących podejść do profilaktyki agresji jest Trening Zastępowania Agresji (ART), będący dokonaną za zgodą Autorów adaptacją do warunków polskich programu Aggression Replacement Training (ART). Jest to program wielostronnej interwencji, skierowanej na zmianę zachowania młodzieży agresywnej.

Program został opracowany w Instytucie Badań nad Agresją Uniwersytetu w Syracuse, USA, przez Arnolda Goldsteina i współpracowników i od 1987 r. wdrażany jest w amerykańskim systemie szkolnym, w Kanadzie i Wielkiej Brytanii. ART został pozytywnie zweryfikowany w szeregu projektów, gdzie wykazał się wysoką skutecznością. Stosowany jest jako podstawowy program wychowawczy w licznych tzw. "Szkołach Alternatywnych" w USA, przeznaczonych dla uczniów trudnych i agresywnych. Realizowany jest także w wielu szkołach publicznych i prywatnych wszystkich szczebli. W Szwecji ART stosowany jest w terapii rodzin, w których występuje przemoc wobec dzieci, oraz w resocjalizacji młodocianych przestępców. W dobrze realizowanych projektach ART uzyskuje się trwałą poprawę u 85% młodzieży agresywnej, wskaźnik o 25 - 40% wyższy, niż w grupach kontrolnych. Podkreśla się przy tym, że skuteczność programu, tak jak skuteczność każdej interwencji wychowawczej czy terapeutycznej, zależy od kontekstu, w którym interwencja jest prowadzona. Żadna interwencja nie będzie skuteczna w sytuacji, w której uczniowie nie czują się bezpieczni. Dlatego Trening Zastępowania Agresji wspiera także doskonalenie organizacji i zarządzania szkołą jako systemem wychowawczym.

Program ten oddziaływuje na trzy komponenty agresji: deficyty umiejętności społecznych (aspekt behawioralny), trudności kontroli złości (aspekt emocjonalny) i specyficzne wzory myślenia (aspekt poznawczy, kognitywny). Odpowiadają temu trzy komponenty ART: trening umiejętności prospołecznych, trening kontroli złości i trening wnioskowania moralnego. W nawiązaniu do podstaw programowych trening ART można przedstawić w postaci trzech zachodzących na siebie kół, jak na rysunku poniżej.

Pole na przecięciu trzech kół reprezentuje podstawową metodę programu ART: odgrywanie ról. Jest to metoda uczenia się przez działanie:

"Powiedz mi, a zapomnę,
pokaż mi, a zapamiętam,
pozwól mi zrobić, a zrozumiem".

Trening Zastępowania Agresji w Polsce

Trening Zastępowania Agresji nie jest obcy polskiemu czytelnikowi. Już w 1988 r. MEN wydał omówienie programu, opracowane przez Irenę Odrowąż-Pieniążek, p.t. "Praca z dzieckiem agresywnym w szkole". Elementy treningu umiejętności prospołecznych zawarte są w książce Kazimierza Pospiszyla "Resocjalizacja. Teoretyczne podstawy oraz przykłady programów oddziaływania", Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa 1998. Zasady rozwoju moralnego według Kohlberga, proponowane w ART jako teoretyczna podstawa treningu wnioskowania moralnego, analizowały Krystyna Ostrowska i Dobrochna Wójcik w pracy "Teorie kryminologiczne", wydanej przez ATK w 1986 r. Koncepcja Kohlberga jest także omówiona w doskonałej pracy Davida Fontany: "Psychologia dla nauczycieli", Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 1998.

Przełomowym momentem stało się przejście od teorii do praktyki. Od 1998 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu wspomaga adaptację i wdrożenie ART w polskim systemie oświaty. Od kilku lat treningi ART dla młodzieży i dorosłych prowadzą Szkoła Profilaktyki Uzależnień oraz Instytut "Amity" w Warszawie. Program ten jest już skutecznie realizowany w szkołach podstawowych, gimnazjach i liceach, placówkach opiekuńczo- wychowawczych oraz ośrodkach szkolno - wychowawczych. ART stosowany jest także w readaptacji młodzieży używającej substancji psychoaktywnych i w terapii rodzinnej w Stowarzyszeniu KARAN. Powstało Stowarzyszenie Profilaktyki Agresji, skupiające nauczycieli i pedagogów, oraz inne osoby, zainteresowane zapobieganiem agresji i przemocy w różnych środowiskach. Program znalazł uznanie Centrum Metodycznego Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MENiS, jako spełniający kryteria dobrych programów profilaktycznych w szkole. Istotnym czynnikiem zapewnienia wysokiej jakości wdrożenia i upowszechniania ART jest system certyfikacji trenerów, licencjonowania działalności trenerskiej w określonych obszarach zastosowań i akredytacji placówek szkolących.

Agresja i przemoc, definicje

Nie proponujemy tu żadnej formalnej definicji agresji i przemocy. Najczęściej, przez agresję rozumiemy zachowanie, polegające na niszczeniu przedmiotów, wyrządzaniu szkody innym lub sobie samemu. Przemoc natomiast to agresja skierowana na inne osoby.

Można wyróżnić agresję słowną (werbalną) i fizyczną. Agresja werbalna przybiera formę wypowiedzi napastliwych, szkodzących lub poniżających skierowanych do osoby będącej przedmiotem agresji i występujących w jej obecności (grożenie, straszenie, odpędzanie). Agresją werbalną są też wypowiedzi mające wyrządzić przykrość lub szkodę osobie stanowiącej przedmiot agresji, skierowane do osób trzecich, a nie bezpośrednio do osoby, której dotyczą (wypowiedzi napastliwe, krzywdzące, poniżające “poza plecami"). Agresja fizyczna obejmuje zachowania napastliwe i destrukcyjne, mające za przedmiot rzeczy, które wskutek ataku ulegają uszkodzeniu lub zniszczeniu. Do zachowań destrukcyjnych należy rzucanie, uderzanie, kopanie, wyważanie, wybuchy złości, niszczenie lub uszkadzanie rzeczy: psucie, brudzenie, wybijanie szyb.

Odróżniamy "małą" i dużą agresję. O ile groźne formy agresji, eskalujące do zachowań przestępczych, wywołują częstą i stanowczą reakcję społeczną, to zachowania agresywne o małym nasileniu są często traktowane obojętnie.

Takie formy zachowania szkolnego, jak spóźnianie się na lekcje i inne zajęcia szkolne, bieganie po korytarzach i schodach, malowanie ścian i ławek oraz graffiti, popychanie kolegów i koleżanek na przerwach, śmiecenie, plucie, są przedszkolem bardziej nasilonych i groźniejszych form agresji. Jeżeli mała agresja nie spotka się z odpowiednią reakcją szkoły, staje się zachętą do łamania bardziej fundamentalnych zasad, na przykład takich, jak nie atakowanie kolegów i nauczycieli, szanowanie nietykalności osobistej drugiego człowieka i jego godności. Zalecaną zasadą, która winna być wpisana w program wychowawczy szkoły jest więc "zero tolerancji dla agresji".

Przyjmując zasadę nietolerancji dla agresji, musimy równocześnie nauczyć się rozróżnienia między agresją a zabawą. Rozróżnienie to stanowi podstawę decyzji podjęcia interwencji, bądź powstrzymania się od niepotrzebnej interwencji w sytuacji zabawy. Jest to trudne, gdyż przy zewnętrznym podobieństwie zachowań typu małej agresji i zabaw rywalizacyjnych często jedynym kryterium różnicującym są intencje uczestników zdarzenia. Opracowany został zestaw kryteriów, pozwalający nauczycielowi na rozróżnienie z wysokim prawdopodobieństwem, czy obserwowane zachowania młodzieży mieszczą się w kategorii zabawy, czy są bójką.

Szczególne znaczenie, pod względem doboru skutecznej interwencji, ma rozróżnienie agresji proaktywnej (instrumentalnej) i reaktywnej.

Agresja jest zachowaniem wyuczonym

Z punktu widzenia interwencji ważne jest rozróżnienie dwu koncepcji agresji. Według jednej z nich agresja jest instynktem, druga uznaje zachowania agresywne za wyuczone. Konsekwencją przyjęcia koncepcji agresji jako instynktownego zachowania człowieka, są propozycje działań korekcyjnych oferujących propozycje bezpiecznego wyładowania instynktownej agresywnej energii (katharsis), np. okładanie się poduszkami, bicie, kopanie, szarpanie, drapanie lalek i misiów itp., uosabiających przedmiot negatywnych emocji.

W ostatnich latach spojrzenie na agresję uległo zmianie. Badania Bandury i innych wykazały, że agresja jest przeważnie zachowaniem wyuczonym, którego uczymy się przez obserwację, naśladowanie, bezpośrednie doświadczenia i powtarzanie. W związku z tym można mówić o trzech "szkołach agresji": domu rodzinnym, szkole i mediach.

W domu nauka agresji zaczyna się od obserwowania przez dziecko kłótni i bójek rodziców, fizycznego karania dziecka, znęcania się nad dzieckiem.

Drugim miejscem nauki agresji bywa szkoła. Wiąże się to z agresywnym charakterem nieformalnych grup rówieśniczych, a także z niewłaściwym zachowaniem się nauczycieli.

Trzecią szkoła agresji są media. Ta forma uczenia agresji jest prawdopodobnie najbardziej skuteczna. Przedstawianie przemocy w gazetach, książkach, komiksach, kinach, grach komputerowych i telewizji wywołuje zróżnicowane efekty. Może to być efekt sprawcy - bezpośrednie naśladowanie medialnych wzorów przemocy; efekt ofiary, czyli wzrost poziomu lęku, podejrzliwości i nadmiernej ostrożności w zapewnianiu własnego bezpieczeństwa; lub efekt świadka, wyrażający się wzrostem znieczulenia na cierpienia innych i obniżeniem empatii.

Agresja jest więc uczona długo, dobrze, często i jest podtrzymywana przez osoby znaczące i idoli młodzieżowych. Może być najlepszą i jedyną alternatywą dla dzieci i młodzieży, która nigdy nie miała okazji nauczyć się innego sposobu postępowania.

Agresję - przyswajane przez lata i często skutecznie pomagające w osiąganiu celów myśli i zachowania agresywne - jest trudno zmienić. ART oferuje skuteczną metodę likwidowania ich, "oduczania", drogą uczenia.

Strategie przeciwdziałania agresji

Szkoły w różny sposób radzą sobie z zachowaniami agresywnymi, tradycyjnie stosując strategie, które są na ogół mało skuteczne. Do strategii takich zalicza się w szczególności kary, nagany i zgodę na przejawy agresji w szkole.

Nauczyciele często reagują na agresję naganą i karą. Kara i nagana mogą być skuteczne doraźnie, jednakże okazują się zawodne wobec młodzieży chronicznie agresywnej, która przyzwyczaiła się już do tego typu reakcji ze strony otoczenia.

Zgadzanie się na przejawy agresji w szkole może być wynikiem pesymistycznego poglądu na agresję jako wrodzoną lub konieczną część natury każdego człowieka. Zmęczony nauczyciel, uczeń, który jest ofiarą przemocy, mogą przyjąć postawę rezygnacyjną, uważając, że nic w tej sprawie nie da się zrobić. Pogląd taki nie jest prawdziwy. Agresja może być skutecznie eliminowana ze szkoły, placówek oświatowych i internatów. Niezbędna jest tu jednak aktywna rola szkoły. Najlepiej, jeżeli planowane działania obejmą trzy dające się wyróżnić obszary: ustalenie celów, oddziaływania na indywidualnych uczniów, zmiany w systemie szkolnym. Wiele działań tego rodzaju jest prowadzonych w szkołach, nie zawsze jednak maja postać spójnych, kompleksowych programów profilaktyki agresji włączonych w program wychowawczy szkoły.

Cele Treningu Zastępowania Agresji

Przez pryzmat edukacji na Trening Zastępowania Agresji (ART) można patrzeć jako na:

1. metodę kształtowania umiejętności, tak jak to ujmują podstawy programowe. W szczególności wymienimy tu umiejętności skutecznego porozumiewania się w różnych sytuacjach, efektywnego współdziałania w zespole i pracy w grupie, rozwiązywania konfliktów i problemów, umiejętności interpersonalne, umiejętności życiowe, life skills. Komponentem ART mającym tu najbliższe odniesienie jest trening umiejętności prospołecznych. Może być on realizowany w całych klasach.

2. zestaw metod wspomagających wychowanie, poprzez wspieranie rozwoju osobowego uczniów w wymiarze społecznym i moralnym, rozwijanie odpowiedzialności, przygotowanie do rozpoznawania wartości moralnych, dokonywania wyborów i hierarchizacji wartości. Komponentem ART jest tu trening wnioskowania moralnego, metoda znajdująca pełne zastosowanie w programie wychowawczym szkoły, na lekcjach wychowawczych, lekcjach etyki, itp.

3. program profilaktyczny, profilaktyki drugorzędowej, nakierowany na uczniów trudnych, nadpobudliwych, sprawiających kłopoty wychowawcze, realizowany w formie ścieżki edukacyjnej lub w postaci odrębnych zajęć grupowych w placówce, szkole lub poza szkołą. Wymaga to kompleksowej realizacji wszystkich trzech modułów programu w małych grupach uczniowskich, z reguły poza zajęciami dydaktycznymi.

Właściwą formą realizacji ART w szkole w formule wychowawczej jest ścieżka międzyprzedmiotowa, jako seria zajęć realizowanych w ramach poszczególnych przedmiotów, na lekcjach wychowawczych, na przerwach, itp., a w formule profilaktycznej jako oddzielny program.

Kwalifikacje trenera ART

Stosowanie ART wymaga opanowania pewnego zasobu wiedzy i umiejętności oraz przyswojenia sobie postaw, wymaganych dla trenera tej metody. Od czasu wprowadzenia ART trenerami zostało wiele osób z różną pozycją społeczną, różnej płci, różnym wieku i wykształceniu. Jednak w pierwszym okresie wdrażania programu trenerami stają się najczęściej, zależnie od placówki, nauczyciele, pedagodzy, psycholodzy szkolni, pracownicy socjalni i resocjalizanci. Skutecznych trenerów charakteryzuje łatwość pracy z młodzieżą, zarówno indywidualnej, jak i grupowej, odnoszenie się do młodzieży z szacunkiem i, z drugiej strony, cieszenie się szacunkiem młodzieży. Skuteczny trener umie właściwie reagować w trudnych przypadkach, jakie mogą wystąpić w grupie treningowej, zna i umie stosować techniki rozwiązywania konfliktów, postępowania z trudnym i opornym zachowaniem. Dobry trener sam swoim zachowaniem dostarcza wzorów umiejętności prospołecznych, kontroli złości i dojrzałości moralnej. Ważne są umiejętności pracy z grupą i dynamicznego prowadzenia zajęć.

Trener musi opanować i ściśle stosować procedury ART. Prawidłowe stosowanie tych procedur jest podstawą osiągnięcia celów programu. U niektórych początkujących trenerów ART, zwłaszcza z doświadczeniem psychoterapeutycznym, zauważyliśmy tendencję do "pogłębiania" procedur ART o elementy różnych kierunków psychoterapii. Nastawienie takie może naruszyć integralność programu i znacznie obniżyć efektywność profilaktyki agresji.

Znacznie pomaga, jeżeli trener ART potrafi myśleć kategoriami sportowymi. Już samo słowo "trening" zwraca naszą uwagę w kierunku rozwijania umiejętności, niezbędnych do osiągnięcia sukcesu w grze sportowej. Można znać doskonale, na przykład, teorię tenisa, umieć obliczyć trajektorię odbitej piłki, kibicować na meczach gwiazd, ale nigdy samemu nie wyjść na kort z rakietą, stanąć wobec przeciwnika i wygrać. Trening ART rządzi się podobnymi zasadami, co trening sportowy, przygotowując praktycznie młodzież do osiągania sukcesu w grze społecznej, ograniczając dydaktykę do nauczenia się koniecznych reguł.

Doskonalić swój warsztat wychowawczy można samodzielnie, studiując publikacje na temat ART, w tym zwłaszcza podstawowy podręcznik programu: Aggression Replacement Training. A Comprehensive Intervention for Aggressive Youth; A. P. Goldstein, P. Glick, J. C. Gibbs; Research Press, 1998 i praktykując zalecane tam sposoby uczenia się. Dobrym uzupełnieniem lektury będzie wizyta w jednej z placówek wdrażającej program i zapoznanie się z pracą trenera ART na miejscu. Chcąc uzyskać certyfikację należy skorzystać z kursów doskonalących, prowadzonych przez Instytut „Amity” lub Szkołę Profilaktyki Uzależnień w Warszawie, posiadające pełne materiały szkoleniowe, uprawnienia szkolenia trenerów tej metody i gwarantujące odpowiednią jakość szkolenia, lub licencjonowanych trenerów tej metody. Według obowiązujących standardów podstawowe szkolenie Certyfikowanego Trenera ART obejmuje 40 godzin (5 dni) zajęć w dwu lub trzech sesjach, uzupełnione 30 godzinami udokumentowanej praktyki kierowania własna grupą ART (dziesięć tygodni po trzy godziny tygodniowo), w tym 15 godzin jako pierwszy trener. Praktyka 10- tygodniowa pozwala na zrealizowanie pełnego typowego programu ART, w którym na każdy z trzech komponentów (umiejętności, kontrola złości, wnioskowanie moralne) przeznacza się jedną godzinę tygodniowo. W trakcie praktyki dostępne jest doradztwo doświadczonych trenerów (coaching). Szkolenie to, kończące się egzaminem teoretycznym i praktycznym, potwierdza posiadanie kompetencji niezbędnych do skutecznego prowadzenia grupy ART.

Dalsze doskonalenie może polegać na uczestnictwie w monograficznych seminariach doskonalących lub (po zebraniu doświadczenia w pracy z przynajmniej trzema grupami) podjęciu szkolenia drugiego stopnia, edukatorskiego, uprawniającego do prowadzenia szkoleń trenerów trenerów.

Trenujący

W większości szkół i placówek młodzież jest diagnozowana i kierowana do programu przez nauczycieli lub pedagogów szkolnych, za zgodą swoją i rodziców. W miarę trwania treningów coraz więcej uczniów zgłasza się spontanicznie, prosząc o włączenie do zajęć. W placówkach całodobowych udział wytypowanych uczniów w programie bywa obowiązkowy. Sposób kierowania nie wpływa w istotnym zakresie na efekty treningu.

Kryterium włączenia uczniów do programu jest stwierdzony deficyt umiejętności prospołecznych, upośledzenie kontroli złości lub niski poziom empatii. Kryteriów wyłączających w zasadzie nie ma. Zaleca się włączanie do treningu na próbę wszystkich kierowanych przypadków i podjęcie decyzji o ewentualnym wykluczeniu z grupy dopiero po 2 - 3 sesjach treningowych.

Skierowanie ucznia do grupy na podstawie obserwacji zachowania potwierdza się diagnozą umiejętności społecznych, dokonywaną na podstawie kwestionariuszy samooceny, lub kwestionariuszy dla rodziców ucznia, wychowawcy, pedagoga szkolnego itd. Często wyniki tych kwestionariuszy są rozbieżne. Ostateczne decyzje co do rodzaju i zakresu ćwiczonych umiejętności podejmowane są dopiero na treningach, przy decydującym głosie trenujących. Dobrze udokumentowaną tendencją jest wybieranie przez trenerów ćwiczenia takich umiejętności, które mają zaspokoić ich potrzeby (np. ułatwić prowadzenie grupy), a nie zaspokoić potrzeby trenujących. Należy wystrzegać się takich pokus.

Pierwszy komponent ART: Trening Umiejętności

Trening umiejętności prospołecznych obejmuje 50 umiejętności, ważnych w życiu społecznym. Umiejętności te można ująć w sześciu grupach:

• Wstępne umiejętności społeczne, np. prowadzenie rozmowy, mówienie komplementów.
• Zaawansowane umiejętności społeczne, np. proszenie o pomoc, przekonywanie innych.
• Umiejętności emocjonalne, np. wyrażenie swoich uczuć, radzenie sobie z czyimś gniewem.
• Umiejętności alternatywne wobec agresji, np. pomaganie innym, unikanie bójek.
• Umiejętności kontroli stresu, np. reakcje na niepowodzenie, radzenie sobie z presją grupy.
• Umiejętność planowania, np. znajdowanie przyczyn problemu, określenie swoich możliwości.

Zmiana zachowań agresywnych na zachowania społecznie pożądane odbywa się w sposób ściśle zaprogramowany i jednoznaczny poprzez cztery procedury:

• modelowanie (wzór prawidłowego wykonania danej umiejętności do naśladowania)
• odgrywanie ról
• informacje zwrotne
• generalizację i transfer, czyli przeniesienie ćwiczonych umiejętności do praktyki życia codziennego w szkole, w domu i w grupie rówieśniczej.

Trener modeluje (pokazuje) każdą ćwiczoną umiejętność. Modelowanie umożliwia uczenie się przez naśladowanie. W procesie społecznego uczenia się bardzo często wystarcza tylko obserwacja przez uczącego się zachowań tzw. modela, tzn. osoby, której zachowanie się naśladuje, żeby móc zachowywać się podobnie, jak zachowuje się model.

Umiejętność powinna być przećwiczona kilkakrotnie - tak, aby trenujący mogli utrwalić nabytą umiejętność i doświadczyć wykorzystywania jej w różnych zmiennych okolicznościach. Niezwykle istotne jest stosowanie się do procedur, to znaczy prawidłowe wykonywanie poszczególnych kroków, wszystkich, nie opuszczając żadnego, i w przepisanej kolejności. Np. przy trenowaniu umiejętności unikania bójek należy uwzględnić kolejność następujących kroków:

1. Wstrzymaj się na chwilę i zastanów się, dlaczego chcesz walczyć;
2. Zastanów się, czego chcesz na dłuższą metę (jaki będzie rezultat długoterminowy?);
3. Pomyśl o innych sposobach radzenia sobie w tej sytuacji oprócz walki (możesz negocjować, bronić swoich praw, prosić o pomoc, uspokajać drugą osobę - wszystkie te umiejętności obejmuje trening ART);
4. Wybierz najlepszy sposób poradzenia sobie w tej sytuacji i zastosuj go.

Każdy krok można ćwiczyć odrębnie, aż do całkowitego opanowania. Następnie ćwiczy się pełne sekwencje kroków jednej umiejętności, a w końcu sekwencje kilku umiejętności. Uczniowie mają wypisane poszczególne kroki postępowania na kartkach oraz tablicy powieszonej na ścianie - chodzi o maksymalne ułatwienie przyswajania materiału, aż modelowane zachowanie stanie się automatyczne. Niezbędnym elementem modelowania jest pozytywne zakończenie każdej scenki oraz wzmocnienie modelu poprzez udzielenie tzw. pozytywnych wzmocnień uczestnikom gry.

Trenerzy czuwają nad maksymalnym realizmem każdej scenki i tak kierują ćwiczeniem, aby aktorzy wykorzystywali te zachowania, które były już modelowane. Odgrywanie ról powinno być kontynuowane do momentu, gdy wszyscy będą głównymi aktorami. Często wymaga to kilku sesji dla jednej umiejętności i dlatego grupa ćwiczących nie powinna przekraczać 6-8 osób.

Informacje zwrotne następują po każdym odegraniu roli. Dzięki otrzymywanym na bieżąco informacjom zwrotnym, ćwiczący mogą zdecydować się na powtórzenie odgrywanej scenki.

Po dobrym opanowaniu umiejętności trener zachęca do zastosowania jej w różnych realnych sytuacjach w szkole, w domu itp. Różnorodność trenowanych sytuacji i zadań domowych ułatwia generalizację nabytej umiejętności na nowe warunki i sytuacje. Aby wesprzeć trenujących w tym zadaniu, prosi się ich o wypełnienie standardowego raportu z wykonania zadania umiejętności społecznej. Do wykonania tego niezbędne jest praktyczne użycie nowo nabytych umiejętności.

Drugi komponent ART: Trening Kontroli Złości

Trening Kontroli Złości polega na tym, że młodzież przygotowuje na każdą sesję opis niedawnych sytuacji, które powodowały złość – oparty jest zatem na bezpośrednich doświadczeniach uczestników zajęć.

Podczas spotkań młodzież:

• identyfikuje czynniki wyzwalające złość (wydarzenia zewnętrzne i dialog wewnętrzny powodujące złość),
• identyfikuje sygnały (własne doświadczenie np. napięcie mięśniowe, zaciśnięte pięści pozwalające określić odczuwane emocje jako złość),
• uczy się używać reduktorów (technik służących do zmniejszania poziomu gniewu np. głębokie oddechy, liczenie wstecz, wyobrażenie spokojnej sytuacji, wyobrażenie odległych konsekwencji czyjegoś zachowania),
• uczy się używać monitów (dialogu wewnętrznego np. „bądź spokojny”, „panuj nad sobą” lub wyjaśniać cudze zachowanie jako nie wrogie),
• uczy się stosować samoocenę (na ile dobrze wykonałem powyższe kroki i nagradzam siebie za skuteczne wykonanie).

Trzeci komponent ART: Trening Wnioskowania Moralnego

Podejmując zagadnienie treningu moralnego wnioskowania jako jednego z trzech komponentów programu zastępowania agresji, należy zauważyć, że jego podstawowy sens dokonuje się przez odkrywanie wyższych pokładów świadomości, odpowiadając na pytanie, jaka wartość stoi u podstaw każdego ludzkiego działania.

Nowa polityka oświatowa, wychodząc naprzeciw zmieniającej się rzeczywistości, wiele uwagi poświęca wychowaniu. Wśród kilku podstawowych warunków, jakie muszą być spełnione, aby w sposób świadomy wychowywać, bardzo ważne jest oparcie wychowania na wartościach. Wychowywać, to znaczy także przygotowywać uczniów do dokonywania moralnych wyborów.

Nadawanie pozytywnego znaczenia emocjom i uczuciom, postawom i przekonaniom, jest podstawą edukacji moralnej. Tak rozumiana edukacja moralna jest kształtowaniem charakteru, rozumienia samego siebie, tego, kim jestem, innych ludzi, oraz rozumienia życia w ogóle. Ludzie najczęściej uświadamiają sobie swoje wartości wtedy, gdy zostaną one w jakiś sposób naruszone. Kiedy coś sprawia nam przykrość, zasmuca nas lub w jakikolwiek sposób nie odpowiada nam, oznacza to, że w grę wchodzą nasze wartości. Kiedy ktoś okazuje nam lekceważenie i czujemy z tego powodu złość, jest ona wynikiem pogwałcenia szacunku jako wartości, naszej potrzeby bycia traktowanym z szacunkiem w relacji z drugą osobą.

Trening moralnego wnioskowania poprzedziliśmy ćwiczeniami mającymi na celu odkrycie wartości (tego, co jest dla nas ważne) oraz sposobów przejawiania ich w codziennym życiu.

Na trening wnioskowania moralnego składają się procedury, zwiększające poczucie przyzwoitości, sprawiedliwości oraz uwzględnianie potrzeb i praw innych osób. Formą prowadzenia zajęć jest dyskusja, chociaż niekiedy trenerzy wprowadzają tu też odgrywanie ról. Ogólnie mówiąc, wnioskowanie moralne polega na wprowadzeniu do grupy dotkliwych dylematów, wymagających podania propozycji ich rozwiązania. Dylematy są często konkretnymi sytuacjami z praktyki pedagoga szkolnego. Materiałów do dyskusji mogą dostarczać także media, w szczególności artykuły prasowe.

W trakcie treningu zapisywane są różne indywidualne rozwiązania problemu, podawane przez trenujących, spośród których wybierają oni rozwiązanie najbardziej dojrzałe moralnie. Rozwiązanie takie może zostać przyjęte jako stanowisko (zasada) grupy. Podstaw teoretycznych dostarcza koncepcja stadiów rozwoju moralnego Kohlberga. Koncepcja ta wiąże rozwój moralny z rozwojem człowieka. Na tej podstawie można dla każdego trenującego ustalić poziom (stadium) jego rozwoju moralnego i stymulować zwiększanie dojrzałości moralnej. Uważa się przy tym, że proces osiągania coraz wyższych stadiów rozwoju moralnego daje trwałe efekty, gdyż nie występuje tu zjawisko regresu.

Trening wnioskowania moralnego historycznie jest najmłodszym komponentem ART. Został wprowadzony do programu, gdyż znacznie zwiększa jego skuteczność w zmianie zachowań młodzieży agresywnej. Prowadzenie tego komponentu programu wymaga od trenerów dodatkowo pewnego przygotowania w zakresie etyki.

Praca z rodziną

Dotychczas rozpatrywaliśmy ART jako model wychowawczy adresowany do jednostek. Założeniem takiego modelu jest dokonanie zmiany sytuacji w szkole poprzez zmianę zachowań agresywnych jednostek. Zmiana taka na ogół nie jest jednak trwała, jeżeli nie towarzyszą jej zmiany w systemie szkolnym. Podejście systemowe rozpatruje szkołę jako system, składający się z określonych struktur i modeli komunikowania się. Warunkiem zmiany systemu jest zmiana kanałów lub treści komunikowania się. Według teorii systemów, system szkolny to nie tylko sieć komunikacji uczniów i nauczycieli, ale także rodziców i innych osób ważnych dla szkoły. Szczególnie ważna jest rodzina. Postawa rodziny jest czynnikiem istotnie wpływającym na wyniki programu. Nie są rzadkością rodziny karzące lub ignorujące nowo nabyte przez trenujących zachowania konstruktywne. Dlatego poszukuje się różnych form współpracy rodziny w treningu ART. Mogą to być:

• badania kwestionariuszowe diagnostyczne, ocena przez rodziców wykorzystywania umiejętności przez własne dziecko
• ćwiczenia domowe umiejętności, wymagające uczestnictwa rodziców lub oceny efektu wykonania przez rodzica
• prezentacje programu na zebraniach rodzicielskich, w ramach pedagogizacji rodziców, zajęć z rodzicami
• sporządzenie listy rodziców posiadających szczególną wiedzę o przeciwdziałaniu przemocy
• doradzanie rodzicom, gdzie mogą uzyskać wiedzę na temat zapobiegania przemocy (kursy, wydawnictwa itp.)

Można także łączyć trening dla uczniów i ich rodziców.

Specjalne populacje

U młodzieży przejawiającej zachowania problemowe, zwłaszcza takie, jak używanie alkoholu i narkotyków, stwierdza się podobne deficyty, jak u młodzieży agresywnej. Dlatego program ART znajduje zastosowanie w profilaktyce i korekcji używania substancji psychoaktywnych. Na przykład Stowarzyszenie KARAN w swoich ośrodkach leczenia uzależnień zastosowało ART jako jedną z metod terapeutycznych w pracy z pacjentami i ich rodzinami.

Profilaktykę zachowań agresywnych należy rozpoczynać jak najwcześniej. Dlatego w ART wprowadzono specjalną metodykę treningu dla dzieci przedszkolnych i w nauczaniu zintegrowanym (początkowym) w szkole podstawowej. Został też wydany po polsku oryginalny podręcznik dla tej kategorii dzieci: Ellen McGinnis, Arnold P. Goldstein: Kształtowanie umiejętności prospołecznych małego dziecka. Profilaktyka agresji i zaburzeń zachowania w przedszkolu i przygotowaniu do szkoły, Instytut Amity, Warszawa, 2004.

Trening Zastępowania Agresji z powodzeniem jest stosowany w szkolnictwie specjalnym, szkołach dla dorosłych, placówkach opiekuńczych i wychowawczych, socjoterapeutycznych i innych. Praktycznie wszystkie szkoły i placówki systemu oświaty mogą znacznie udoskonalić swoje funkcjonowanie dzięki temu treningowi.

Zmiany w szkole

Kolejnym krokiem treningu zastępowania agresji jest dokonanie zmian w samej szkole. Niezbędne jest zwłaszcza zapewnienie współpracy całego personelu szkolnego w odnoszeniu się do trenujących. Doświadczenia zagraniczne i nasze obserwacje wskazują, że samo przeszkolenie nauczycieli i personelu szkolnego w ART, które zmienia sposób podejścia do zachowań agresywnych, nawet bez realizacji formalnego programu z uczniami, powoduje zmniejszenie liczby zachowań agresywnych uczniów nawet o połowę.

Szkoły i placówki odnoszące sukcesy w przeciwdziałaniu agresji podejmują zarówno oddziaływania indywidualne, jak i systemowe zalecane przez ART. Wśród zasad skutecznego działania można tu wymienić: brak tolerancji dla jakiejkolwiek agresji, sformułowanie jasnych, powszechnie znanych zasad postępowania, egzekwowanie regulaminu, reagowanie na pozornie nieszkodliwe przejawy nawet minimalnej agresji, tworzenie klimatu jawności w szkole, nie dopuszczanie na teren szkoły nieuprawnionych osób i niebezpiecznych przedmiotów, i inne.

Jak przygotować się do rozpoczęcia i prowadzenia programu ART w swojej szkole lub placówce?

Do rozpoczęcia programu profilaktycznego wystarczy dwóch chętnych przeszkolonych pracowników szkoły lub placówki, najlepiej pedagoga, psychologa lub zainteresowanych nauczycieli ("trenerów") oraz zbiorowość 2 - 6 uczniów sprawiających trudności wychowawcze, nadpobudliwych lub z deficytami umiejętności społecznych ("trenujących"). Realizacja programu przebiega w 10-tygodniowych lub dłuższych, zależnie od potrzeby, cyklach pracy z małą grupą, prowadzoną przez dwu trenerów, po trzy godziny tygodniowo.

Wprowadzenie ART jako uzupełniającej metody pracy wychowawczej w szkole przez niektórych lub wszystkich pracowników szkoły lub placówki, może polegać na używaniu elementów ART wtedy, kiedy jest to potrzebne, zwykle jako reakcji na spostrzegane agresywne lub inne niewłaściwe zachowanie ucznia lub wychowanka.

Efektywność kursów dla nauczycieli

Pokazujemy tu dane dotyczące efektów podstawowych kursów ART, prowadzonych przez Instytut Amity i Szkołę Profilaktyki Uzależnień. Szkolenia odbywają się w grupach około 8 - 14 osobowych z udziałem dwu trenerów. Uczestnicy tych kursów, w ramach opłaty, otrzymują komplet materiałów szkoleniowych i dydaktycznych do praktyki, 40 godzin warsztatów i seminariów, pomoc konsultacyjną i coaching podczas 30-godzinnej praktyki własnej, superwizję grupową i egzamin. Pozytywny wynik egzaminu oznacza uzyskanie certyfikatu kompetencji trenera tej metody, uprawniającego do prowadzenia interwencji w swoim podstawowym miejscu pracy (licencja bezpłatna) i możliwość uzyskania licencji zarobkowej. Dla certyfikowanych trenerów otwarte są także dalsze możliwości doskonalenia się w interwencjach poznawczo- behawioralnych wobec osób z zaburzeniami zachowania. Przebieg szkoleń jest na bieżąco monitorowany za pomocą standardowych narzędzi programu ART. W każdej grupie treningowej przeprowadzany jest wstępny kwestionariusz oceny potrzeb w zakresie kompetencji trenerskich oraz kwestionariusz umiejętności prospołecznych. Uczestnicy wypełniają te kwestionariusze na początku (test) i na zakończenie treningu (retest). Wyniki wykazują znaczny wzrost kompetencji do pracy z grupą u wszystkich uczestników szkolenia.

Dotyczy to takich kompetencji, jak: znajomość metod ART; umiejętność zwracania uwagi trenującym; umiejętność zwracania uwagi personelowi pomocniczemu; umiejętność planowania i odgrywania scenek modelujących; umiejętność inicjowania i podtrzymywania odgrywania ról; umiejętność przekładania instrukcji na zachowania; umiejętność efektywnego kierowania grupą; poprawne dostarczanie informacji zwrotnych.

Wzrost kompetencji dotyczy także modelowania i uczenia umiejętności. Największy wzrost dotyczy umiejętności najczęściej trenowanych.

Przeszkoleni nauczyciele mówią ponadto o takich efektach szkolenia, jak: zdobycie większego opanowania, nabycie umiejętności reagowania w trudnych sytuacjach, lepsze poznanie uczniów, lepszy kontakt z klasą, wzrost pewności siebie i, często, pozytywny wpływ stosowania nabytych umiejętności w sytuacjach zawodowych i rodzinnych. Uczestnicy wielokrotnie podkreślali, że szkolenie dało korzyści im samym. Przeszkoleni nauczyciele uzyskują wysokie kompetencje w zastosowaniach nowej i najbardziej obiecującej obecnie metody uczenia zmiany zachowań. Kompetencje te mogą znaleźć szerokie zastosowanie w szkołach i placówkach, a także w innych programach profilaktycznych i terapeutycznych. Jest to uwarunkowane chęciami i możliwościami kontynuacji zawodowego doskonalenia się w sposobach zastępowania agresji.

O efektywności szkolenia świadczy także fakt, że blisko 100% nauczycieli podejmuje praktyczne wdrożenie nabytych umiejętności, realizując 30-godzinny program profilaktyczny ART z grupą agresywnej młodzieży w swojej szkole lub placówce.

Efektywność praktyk programowych z młodzieżą

Szkolenie ART jest w istocie także programem profilaktyki agresji, gdyż przeszkoleni nauczyciele podejmują w ramach obowiązkowej praktyki pracę z grupą uczniów lub wychowanków sprawiających trudności wychowawcze. Trening Zastępowania Agresji poddany był na świecie wielokrotnym badaniom ewaluacyjnym. Pozytywne wyniki tych ewaluacji przesądziły o jego rekomendacjach do systemów oświaty USA i Wielkiej Brytanii. Okazuje się, że pozytywne wyniki pracy z młodzieżą otrzymujemy także w Polsce, i to już w trakcie pierwszych realizacji praktycznych przez nowo przeszkolonych trenerów.

Systematyczne obserwacje zmian podczas treningu i w krótkim okresie po treningu (tzw. outcome monitoring) dowodzą pozytywnych zmian w zachowaniu dzieci i młodzieży, poddanej treningowi ART. Zmiany zachowania uczniów w grupach treningowych i poza salą treningową są na ogół widoczne, szybkie i znaczące. Są też przykłady takich zmian u najbardziej opornych przedtem uczniów, że, zdaniem nauczycieli, graniczy to z cudem.

Nie wiemy jednak, z braku bardziej rygorystycznych krajowych badań efektywności, na ile te zmiany są trwałe, i jakie elementy treningu mają największe znaczenie dla zmiany.

Ocena efektywności zajęć, w formie obserwacji zmian zachowania trenujących uczniów, jest obowiązkową częścią praktyki ART. Drugim obowiązkowym komponentem ewaluacji jest samoocena umiejętności społecznych przez trenujących na początku i na zakończenie 30-godzinnego programu. W trakcie praktyki chodzi głównie o opanowanie przez trenerów technik obserwacji i ewaluacji, natomiast rzeczywista poprawa zachowania trenujących jest celem dodatkowym praktyki, inaczej niż już podczas treningu prowadzonego przez certyfikowanych trenerów. Obserwację zachowań prowadzi każdy zespół trenerski.

W każdym przypadku wyniki obserwacji były pozytywne, liczba obserwowanych zachowań agresywnych uczniów zmniejszała się, czasem o 50 i więcej procent. Nie zaobserwowano nigdzie nasilenia zachowań agresywnych po treningu. Najlepsze wyniki osiągano w przedszkolach.

Charakterystyczne wyniki pokazuje poniższa tabela, ujmująca zmiany częstości zachowań agresywnych uczniów po treningu ART w niektórych szkołach i placówkach oświatowych, w 2003 r.

Zbierane dane pozwalają także na analizę jakościową, bardzo przydatną do planowania kontynuacji treningów ART. Przykładowo, pokażemy strukturę zmian w gimnazjum, z pierwszego wiersza tabeli powyżej:

Na podstawie kwestionariuszy umiejętności społecznych niektórzy trenerzy sporządzili diagnozę umiejętności poszczególnych uczniów. Przykład takiej opinii:

Agnieszka jest osobą, która posiada wysoki stopień uświadomienia norm społecznych, wie, jak należy się zachować. Z łatwością wypowiadała się podczas treningów wnioskowania moralnego symulując mądre, dojrzałe decyzje, w których kierowała się sumieniem. Mimo to w życiu szkolnym ujawniała spore problemy, zwłaszcza w relacjach z nauczycielami: była krnąbrna i agresywna. Przyzwyczajona do samodzielności w miejskim życiu – przetrwać w dzielnicy, czasami rozwiązywała konflikty w sposób siłowy: pobicia, zastraszenia, wyzwiska. Umiejętności ocenione przez nią na 2 punkty: proszenie o pomoc (poprawa o 1 pkt.), radzenie sobie z pominięciem (poprawa o 1 pkt.), radzenie sobie z presją grupy (poprawa o 2 pkt.), skarżenie się (poprawa o 1 pkt.). Czasami stosowała umiejętności: dawanie instrukcji, przekonywanie innych, samokontrola, reagowanie na zaczepki, unikanie kłopotów z innymi, radzenie sobie z zakłopotaniem, reagowanie na perswazję, przygotowanie do trudnej rozmowy. Wszystkie te umiejętności w reteście Agnieszka określiła jako te, które często stosuje. Pomogły jej również treningi kontroli złości, gdyż uświadomiła sobie, dlaczego tak często wpadała w kłopoty z nauczycielami.

Jednym ze wskaźników ewaluacji mogą być opinie uczniów. Takie jakościowe dane od trenujących zbierano w większości grup. Na przykład:

Na tych zajęciach nauczyłem się, że są inne wyjścia z opresji prócz agresji. Uczyliśmy się tam jak prosić o pomoc i jak unikać bójek. Mówiliśmy także jak nie poddawać się presji grupy i w niej współpracować. Na tych zajęciach było dosyć wesoło. Myślę, że te zajęcia bardzo nam pomogły, ponieważ nauczyliśmy się na nich wielu przydatnych w życiu każdego człowieka umiejętności. Piotr, lat 11.

Dziesięć zajęć treningu, które odbyły się niedawno, nauczyło mnie zastanawiać się zanim podejmę decyzję o jego konsekwencjach. Trening ten pomoże mi i postaram się przekazać tę wiedzę innym. Bardzo się cieszę, że uczęszczałam na te zajęcia, na których mogłam się zwierzyć z problemów i uzyskać wskazówki jak postąpić. Dziękuję za to paniom, które prowadziły te zajęcia, jestem wdzięczna. Magda.

Już teraz poradzę sobie lepiej z trudnościami, jakie mnie czekają w życiu. Wiem jak mniej więcej poradzić sobie bez żadnego trudu. Piotr, 15 lat.
Moim zdaniem było wesoło na treningach. Dużo się nauczyłam. Myślę, że w przyszłości z większą rozwagą będę podchodziła do niektórych spraw. Nie wszystko można załatwić agresją – można spokojniej rozważyć wszystkie problemy. Sylwia, 16 lat.

W szkole z fizyki dostałam jedynkę, ze zdenerwowania zaczęłam się kłócić z panią od fizyki. W internacie przemyślałam tą lekcję i postanowiłam przygotować się do trudnej rozmowy z nauczycielką. Na drugi dzień poszłam na lekcję fizyki i poprosiłam nauczycielkę, aby mogła mi poprawić jedynkę.
Powiedziałam pani, że bardzo brzydko się zachowałam na ostatniej lekcji fizyki i nigdy się już to nie powtórzy. Nauczycielka zlitowała się nade mną i poprawiła mi jedynkę na czwórkę. Była pod wielkim wrażeniem dlatego, że wszystko umiałam.

Poniżej przytaczamy typowe wypowiedzi wychowanek z placówek wychowawczych:

"Te zajęcia bardzo mi pomogły. Przez ich uczestniczenie obniżyłam swój poziom agresji, bo wcześniej nie mogłam sobie z tym poradzić. Obrażałam osoby bez winy, krytykowałam bez powodu. Od kiedy zaczęłam uczestniczyć na zajęcia zaczęłam przed jakimkolwiek konfliktem zastanawiać, jak powinnam w owym momencie zareagować. Pamiętam, gdy byłam w domu na przepustce miałam zwyczaj kłócić się, a nawet bić ze swoim starszym bratem. Zaczynało się od drobnostek, a kończyło na płaczu. Teraz zrozumiałam, że muszę najpierw przemyśleć, co za chwilę zrobię i żeby nie wyszedł z tego żaden konflikt. Nawet jeszcze czasami mój brat mnie prowokuje do kłótni, a ja go olewam, śmiejąc się pod nosem, że mu się nie udało".

"Te zajęcia bardzo mi pomogły choćby wtedy, gdy ja wraz z koleżankami planowałyśmy ucieczkę, one także chodziły na te zajęcia. Akurat dzień przed naszą planowaną ucieczką były zajęcia, no i jakoś się dziwnie stało, że na zajęciach został poruszony temat ucieczek. Przedstawiałyśmy scenki, no i gdy dwie koleżanki próbowały przedstawić taką małą scenkę do namowy do ucieczki zaczęłam się dokładnie zastanawiać. Zastosowałam klatkę stop i zrezygnowałam z tej ucieczki a także wytłumaczyłam moim koleżanką, że to nie ma sensu, że można tylko wiele stracić a nie zyskać. One się zastanowiły i stwierdziły, że to naprawdę jest niepotrzebne.
Te zajęcia pomogły mi przetrwać. Nauczyłam się, jak podejmować trudne decyzje, nauczyłam się jak radzić sobie w różnych sytuacjach. Bardzo bym chciała aby takie zajęcia trwały dłużej." Violeta

Zmiany zachowania trenujących były zauważalne także w szkole, przez innych nauczycieli i trenerów. Na przykład:

Wielka satysfakcją były dla nas opinie nauczycieli uczących w tej klasie, którzy mówili, że jest dużo lepiej, że klasa bardzo się zmieniła. Nie słyszałyśmy już uwag na temat karygodnego zachowania uczniów. W czasie przerw chłopcy zachowywali się spokojniej i łagodniej. Jedna z nauczycielek stwierdziła nawet „coś się z nimi stało”. Nie twierdzimy jednak, że sytuacja jest obecnie idealna, zdarzają się nieporozumienia, ale można je rozwiązywać w kulturalny sposób a same konflikty nie są tej rangi, co na początku roku.

Tam, gdzie program ART włącza rodziców, ich opinie także wskazują na pozytywne efekty treningu. Wnioskować to można z wypowiedzi rodziców uczestniczących w treningach rodzinnych:

"Te zajęcia to strzał w dziesiątkę. Po podbudowie teoretycznej zajęcia praktyczne pozwoliły mi dostrzec więcej swoich błędów, pokazały jak ich unikać, a co najważniejsze, długo (pewnie na zawsze), pozostaną w pamięci.
Będą ważnym drogowskazem na dalsze lata. Wysoko cenię sobie także zajęcia teoretyczne, które pozwoliły mi zrozumieć postępowanie mojego dziecka".

"Bardzo, bardzo potrzebne.
Przede wszystkim dlatego, że inni rodzice się uczą, wśród symulowanych zachowań pokazujących problem zarówno dzieci, jak i rodziców, każdy potrafi wyszukać i sformułować (!) problem w odniesieniu do siebie.
Dla rodziców, których dzieci są 'aktorami' i prezentują swoje prawdziwe emocje jest to o tyle ważne, że czasem słowa, teoria i zwykłe tłumaczenie nie są na tyle przekonywujące, by w to uwierzyć lub uznać problem za faktycznie poważny, natomiast ujrzenie swojego własnego dziecka bez naszego udziału faktycznego, 'na zimno', czyli bez udziału naszych własnych emocji przedstawić potrafi problem w jego postaci rzeczywistej.”

Załącznik

50 umiejętności społecznych ART

Grupa I: Podstawowe umiejętności społeczne

1. Słuchanie
2. Rozpoczynanie rozmowy
3. Prowadzenie rozmowy
4. Zadawanie pytań
5. Mówienie "Dziękuję"
6. Przedstawianie się
7. Przedstawianie innej osoby
8. Mówienie komplementów

Grupa II: Zaawansowane umiejętności społeczne

9. Proszenie o pomoc
10. Przyłączanie się
11. Udzielanie wskazówek
12. Wykonywanie poleceń
13. Przepraszanie
14. Przekonywanie innych

Grupa III: Umiejętności emocjonalne

15. Poznawanie swoich uczuć
16. Wyrażanie swoich uczuć
17. Rozumienie czyichś uczuć
18. Radzenie sobie z czyimś gniewem
19. Wyrażanie sympatii (miłości)
20. Radzenie sobie ze strachem
21. Nagradzanie siebie

Grupa IV: Umiejętności alternatywne wobec agresji

22. Prośba o pozwolenie
23. Dzielenie się
24. Pomaganie innym
25. Negocjowanie
26. Praktykowanie samokontroli
27. Obrona swoich praw
28. Reagowanie na zaczepki
29. Unikanie kłopotów z innymi
30. Unikanie bójek

Grupa V: Umiejętności kontroli stresu

31. Skarżenie się
32. Odpowiadanie na skargę
33. Zachowanie się podczas gry
34. Przezwyciężanie zakłopotania (wstydu)
35. Radzenie sobie z pominięciem
36. Ujęcie się za kolegą (przyjacielem)
37. Reakcja na namawianie
38. Reakcja na niepowodzenie
39. Radzenie sobie ze sprzecznymi komunikatami
40. Radzenie sobie z oskarżeniem
41. Przygotowanie do trudnej rozmowy
42. Radzenie sobie z presją grupy

Grupa VI. Umiejętności planowania

43. Decydowanie o zrobieniu czegoś
44. Znajdowanie przyczyny problemu
45. Wyznaczanie celu
46. Określanie swoich możliwości
47. Zbieranie informacji
48. Szeregowanie problemów według ważności
49. Podejmowanie decyzji
50. Koncentrowanie się na zadaniu

Uwaga: Tłustym drukiem wyróżniono umiejętności podstawowe w treningu ART z uczniem agresywnym; kursywą zaś umiejętności ważne przy współwystępującym używaniu substancji psychoaktywnych (tytoń, alkohol, narkotyki). Uczenie tych umiejętności opanowują trenerzy ART na kursie podstawowym.

Kursy i doradztwo

Instytut „Amity”:

• jest współzałożycielem organizacji międzynarodowej tworzącej kompleksowy system zapewnienia jakości interwencji poznawczo - behawioralnych wobec młodzieży z zaburzeniami zachowania oraz doskonalącej standardy i praktykę w tej dziedzinie: „Universal Coalition for Aggression Replacement Training” (UNICART),

• jest Akredytowanym Profesjonalnym Ośrodkiem Szkoleniowym ART (Accredited Professional ART Training Center - PARTTC).

Jako Akredytowany Profesjonalny Ośrodek ART Instytut „Amity”:

• prowadzi grupy profilaktyczne i terapeutyczne agresji młodzieży;

• prowadzi podstawowe certyfikacyjne kursy trenerskie ART dla profesjonalistów: nauczycieli, nauczycieli przedszkoli, pedagogów, psychologów, pracowników socjalnych, kuratorów, wychowawców w zakładach penitencjarnych i innych, w Polsce, na Litwie, Ukrainie, w Federacji Rosyjskiej;

• prowadzi licencyjne (do 280 godzin, zależnie od kwalifikacji uczestników) kursy trenerskie IIo, dla trenerów trenerów grupowych (szkoleniowców - edukatorów ART);

• certyfikuje i licencjonuje trenerów i szkoleniowców ART;

• akredytuje inne ośrodki szkoleniowe ART w Polsce i krajach Europy Środkowej i Wschodniej;

• prowadzi konsultacje i doradztwo w dziedzinie interwencji poznawczo-behawioralnych agresji i zaburzeń zachowania;

• opracowuje diagnozy stanu bezpieczeństwa i zagrożeń szkół, placówek i zakładów pracy;

• wydaje, tłumaczy i udostępniania autorskie materiały szkoleniowe opracowane przez Barry’ego Glicka oraz, w konsultacji z nim, własne materiały szkoleniowe i dydaktyczne;

• projektuje odmiany programu ART w celu dostosowania go do szczególnych potrzeb klientów.

Kontakt, nabywanie wydawnictw i zgłoszenia na kursy: Instytut „Amity”, ul. Zapłocie 20, 02-970 Warszawa, Tel./Fax: (022) 648 37 79. Adres korespondencyjny: Skr. poczt. 357, 00-950 Warszawa 1. Tel. kom. 0 602 249 837, dr Jacek Morawski, e-mail: art@amity.pl.

Wydawnictwa

W Instytucie „Amity” można nabyć:

Kwestionariusze i testy diagnostyczne do realizacji programu ART z dziećmi i młodzieżą;

Książki:

Ellen McGinnis, Arnold P. Goldstein: Kształtowanie umiejętności prospołecznych małego dziecka. Profilaktyka agresji i zaburzeń zachowania w przedszkolu i przygotowaniu do szkoły, Warszawa 2004;

Trzy główne grupy dzieci odnoszą korzyści z uczenia się umiejętności prospołecznych: (1) dzieci, które albo się wycofują, albo są agresywne; (2) dzieci, które rozwijają się normalnie, ale u których występuje okresowy deficyt umiejętności i zachowań prospołecznych; (3) dzieci, które mają zaburzenia uczenia się, komunikacji, zachowania, lub są w inny sposób upośledzone. Korzyści odniosą także dzieci, które rozwijają się normalnie, a mimo to cechują się okresowymi deficytami umiejętności prospołecznych, lub przejawiają łagodniejsze formy zaburzonych zachowań.

Arnold P. Goldstein, Barry Glick, John C. Gibbs: Program Zastępowania Agresji ART. Wielostronna profilaktyka agresji dzieci i młodzieży, Warszawa 2004

Podstawowy podręcznik treningu zastępowania agresji, zawierający instrukcje wszystkich procedur szkoleniowych metody, która zyskała szerokie powodzenie w Ameryce i Europie ze względu na swoją kompleksowość, prostotę i efektywność i od pięciu lat jest realizowana w Polsce, zmieniając życie tysięcy młodych ludzi na lepsze. Książka ta wspiera skutecznie i atrakcyjnie pracę z młodzieżą z zaburzeniami zachowania we wszystkich środowiskach: w szkole, przedszkolu, ośrodku wychowawczym, świetlicy socjoterapeutycznej, zakładzie poprawczym i penitencjarnym, a także w rodzinie.